دانشگاه فردوسی مشهد زبان و ادبیات عربی 2008-7217 17 3 2025 09 23 Revisiting space and place in Baghdad city in Hala Al-Badri’s Matar ala Baghdad: A humanistic cultural geography perspective and Joel Bonnemasion’s approach بازخوانی فضا و مکان در شهر بغداد در رمان «مطر علی بغداد» از منظر جغرافیای فرهنگی انسان‌گرا و رویکرد ژوئل بون‌‌مزون 18 36 47982 10.22067/jall.2026.93767.1548 FA زینه عرفت پور دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران 0009-0005-8663-8199 Journal Article 2025 05 31 Literature is an important context for the study of geography, especially in the tradition of humanistic cultural geography, because feelings of belonging, distance, migration, and return are all spatial experiences that are embodied in literary narratives. Travelogues, memoirs of migration, and novels of place are prominent examples of the connection between space and culture; works in which place is not a neutral background, but an active factor in shaping human experience. Meanwhile, contemporary urban novels show space beyond a purely narrative background and transform it into an active element in shaping meaning, lived experience, and emotion. Contemporary urban novels portray space as more than a merely narrative backdrop; rather, they transform it into an active element in the construction of meaning, lived experience, and emotion. The novel Matar ‘Ala Baghdad by the Egyptian journalist and novelist Hala al-Badri represents a prominent example of the modern Arabic urban novel, in which Baghdad is depicted as a multilayered network of spatial environments.This study employs a descriptive-analytical method grounded in the humanistic cultural geography approach and informed by Joël Bonnemasion’s spatial framework to examine three interconnected levels of space: objective space, lived space, and cultural-symbolic space. These spatial dimensions are explored through the major urban settings of Baghdad as represented in the narrative. The analysis first addresses Baghdad as a city of civilization and cultural memory, then investigates its old streets, and finally examines its markets and cafés as key public spaces shaping urban experience. The findings reveal that al-Badri consciously foregrounds public urban spaces- particularly streets and markets- to articulate their physical, experiential, and symbolic dimensions, thereby transforming objective spaces into lived places imbued with cultural meaning. However, some spaces, notably cafés, display limited spatial construction even at the objective level and fail to achieve a fully developed presence within the narrative. Overall, the study demonstrates that through its multilayered spatial representation, the novel highlights the crucial role of public spaces in the production of meaning, collective memory, and urban identity within contemporary Arabic fiction.    ادبیات بستری مهم برای دانش جغرافیا، به­ ویژه در سنت جغرافیای فرهنگی انسان‌گرا، به­ شمار­می‌آید؛ چراکه احساس تعلق، دوری، مهاجرت و بازگشت، همگی تجربه‌هایی فضایی‌اند که در قالب روایت‌های ادبی تجسم ­می‌یابند. سفرنامه‌ها، خاطرات مهاجرت و رمان‌های مکانی نمونه‌هایی برجسته از پیوند میان فضا و فرهنگ هستند؛ آثاری که در آن‌ها مکان نه پس‌زمینه‌ای خنثی، بلکه عاملی فعال در شکل‌دهی تجربۀ انسانی است. در این میان رمان‌های شهری معاصر، فضا را فراتر از پس‌زمینه‌ای صرفاً روایی نشان­­ می‌دهند و آن را به­ عنصـری فـعال در شکل‌دهی معنا، تجربۀ زیسته و احساس تبدیل ­­می‌کنند. رمان «مطر علی بغداد» اثر هالة البدری، روزنامه‌نگار و نویسنده مصری، نمونه‌ای برجسته از رمان شهری عربی است که بغداد را به‌مثابۀ شبکه‌ای چندلایه از فضاهای مکانی، تصویر­می‌کند. در این پژوهش با استفاده از روش تحلیلی- توصیفی، بر اساس رویکرد جغرافیای فرهنگی انسان‌گرا و چارچوب ژوئل بون‌مزون، سـه سطح از فضا، یعنی فضای عینی، فضای زیسته و فضای فرهنگی- نمادین در فضاهای برجسته ­شدۀ شهر بغداد در بسـتر متن رمان، مورد خوانش قرار­می­ گیرد. در وهلۀ نخست، بغداد به‌ عنوان شهر تمدن و فرهنگ تحلیل ­می‌شود، سپس خیابان‌های قدیمی و در ادامه بازارها و قهوه‌خانه‌های آن مورد واکاوی ­قرار­­می­ گیرند. یافته‌ها نشان­ می‌دهد البدری سعی ­­داشته است که با تمرکز بر فضاهای عمومی شهر مانند خیابان‌ها و بازارها، تا حد امکان سطوح عینی، زیسته و نمادین آن‌ها را بازنمایی­ کند و از این­ طریق، فـضاهای عینی را به ­مکان‌هایی زیـسته و حـامل معنای فرهنگی تبدیل ­­­نمـاید. با این­حال، برخی فضاها مانند قهوه‌خانه‌ها، حتی در سطح عینی نیز فضاسازی محدودی دارند و حضور فضایی کامل آن‌ها در روایت شکل­­ نمی‌گیرد. اما در مجموع این مطالعه نشان­­ می‌دهد که این رمان به ­واسطۀ بازنمایی چند لایۀ فضاها، نقش فضاهای عمومی را در شکل‌دهی معنا و هویت شهری برجسته­­ می‌سازد.   https://jall.um.ac.ir/article_47982_182a5f6ae249ac1aaa84efbb5ed3d843.pdf