کلیدواژه‌ها = نهج‌البلاغه
زبان شناسی

نقش و کارکرد پیش‌انگاری در تبیین ضرب‌المثل‌های نهج‌البلاغه

دوره 17، شماره 2، تابستان 1404، صفحه 20-43

https://doi.org/10.22067/jall.2025.85892.1352

سید مهدی مسبوق، حسین رجبی علا

چکیده کاربردشناسی به بررسی زبان در بافت و موقعیت خاص می‌پردازد تا اهداف گوینده و معانی موردنظر او را برای انتقال به مخاطب تبیین کند. «پیش‌انگاری» (Presupposition) به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های اصلی در کاربردشناسی زبان، آن دسته از اطلاعاتی را بررسی می‌کند که پیش‌تر میان گوینده و شنونده وجود داشته و گوینده فرض می‌کند که شنونده از آنها آگاهی دارد. نهج‌البلاغه، به‌مثابه متنی دینی و ارزشمند، منبعی غنی برای هدایت انسان به‌شمار می‌رود. بی‌گمان بسنده کردن به معانی ظاهری این کتاب، معادل عدم درک دقیق مفاهیم عمیق و جاودان آن است؛ چه آنکه در فراسوی الفاظ ظاهری، به موضوعاتی ژرف اشاره دارد که نیازمند بررسی و مطالعه‌ای دقیق‌تر می‌باشند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد کاربردشناختی، ۹۰ نمونه از ضرب‌المثل‌های نهج‌البلاغه را بر اساس کتاب «الأمثال و الحکم المستخرجه من نهج‌البلاغه» تألیف محمد الغروی، نقد و تحلیل کرده است تا از این رهگذر، خوانش و درکی دقیق‌تر از پیش‌انگاری‌های نهفته در این امثال حاصل شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که امام علی(ع) مفاهیم اخلاقی، اجتماعی و سیاسی مورد نظر خود را در قالب واژگان و عباراتی دارای لایه‌های پنهان معنایی بیان کرده‌اند که حکایت از توانش زبانی و ارتباطی بالای ایشان دارد. در مسیر دستیابی به این معانی نهفته، ایشان با تکیه بر پیش‌انگاری‌های ساختاری، وجودی، واقعیت‌پذیر و واقعیت‌ناپذیر، ارتباط مؤثرتری با مخاطب و پیش‌فرض‌های ذهنی او برقرار کرده‌اند تا مخاطب را بیش‌ازپیش به تفکر و تعمق در ورای معانی پوشیده دعوت نمایند.
 
 

تحلیل چند انگاره در نهج البلاغه

دوره 7، شماره 12، تابستان 1394، صفحه 31-50

https://doi.org/10.22067/jall.v7i12.49809

عباس اقبالی

چکیده «انگاره» یا «تصویر هنری» نمایانگر یک فرایند ترکیب تخیّلی است؛ فرایندی که به سخن، مفهومی هنری می‌بخشد. انگاره رسانه‌ای است که نمایش معانی پنهان را بر عهده دارد و در انتقال گنجینه‌های ذهنی به مخاطب و عمق بخشیدن به معانی مراد کارآمد است. تبلور این هنر در چکامه‌های بلیغ کهن ادب عربی و بسامد آن در آیات شریفه قرآن و نهج‌البلاغه، نشانه دیرینگی و جایگاه و نقش این هنر در رسایی زبان عربی است. در این مقاله، به‌منظور شناسایی ابعادی از جمالیات بلاغی و معانی انگاره‌های نهج‌البلاغه، با روش توصیفی ـ تحلیلی نمونه‌هایی مانند «التَّقْوَی مَطَایا ذُلُلٌ»، «یخْضَمُونَ مَالَ اللَّهِ خِضْمَه الْإِبِلِ»، «فِتَنٍ انْجَذَمَ فی‌ها حَبْلُ الدِّینِ» واکاوی و تحلیل شده‌اند. برآیند این پژوهش نشان می‌دهد استخدام انگاره‌ها برای رسایی بیشتر سخن است و در سبک گروهی ادب جاهلی و صدر اسلام رایج بود. امیر مؤمنان امام علی (ع) نیز در سخن خویش، سبک گروهی ادیبان صدر اسلام دارد. آن حضرت متناسب با موضوع سخن، از عناصر طبیعت ساکن و متحرک و نام اشیای شناخته شده وام گرفته است. در اکثر انگاره‌های نهج‌البلاغه از رهگذر انواع تشبیهات، امور معنوی، محسوس گشته‌اند.