نقش و کارکرد پیش‌انگاری در تبیین ضرب‌المثل‌های نهج‌البلاغه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

سید مهدی مسبوق ¹

حسین رجبی علا ²

¹ استاد زبان و ادبیات عربی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

² دانش آموخته دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه بوعلی سینا

https://doi.org/10.22067/jall.2025.85892.1352

چکیده

کاربردشناسی به بررسی زبان در بافت و موقعیت خاص می‌پردازد تا اهداف گوینده و معانی موردنظر او را برای انتقال به مخاطب تبیین کند. «پیش‌انگاری» (Presupposition) به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های اصلی در کاربردشناسی زبان، آن دسته از اطلاعاتی را بررسی می‌کند که پیش‌تر میان گوینده و شنونده وجود داشته و گوینده فرض می‌کند که شنونده از آنها آگاهی دارد. نهج‌البلاغه، به‌مثابه متنی دینی و ارزشمند، منبعی غنی برای هدایت انسان به‌شمار می‌رود. بی‌گمان بسنده کردن به معانی ظاهری این کتاب، معادل عدم درک دقیق مفاهیم عمیق و جاودان آن است؛ چه آنکه در فراسوی الفاظ ظاهری، به موضوعاتی ژرف اشاره دارد که نیازمند بررسی و مطالعه‌ای دقیق‌تر می‌باشند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد کاربردشناختی، ۹۰ نمونه از ضرب‌المثل‌های نهج‌البلاغه را بر اساس کتاب «الأمثال و الحکم المستخرجه من نهج‌البلاغه» تألیف محمد الغروی، نقد و تحلیل کرده است تا از این رهگذر، خوانش و درکی دقیق‌تر از پیش‌انگاری‌های نهفته در این امثال حاصل شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که امام علی(ع) مفاهیم اخلاقی، اجتماعی و سیاسی مورد نظر خود را در قالب واژگان و عباراتی دارای لایه‌های پنهان معنایی بیان کرده‌اند که حکایت از توانش زبانی و ارتباطی بالای ایشان دارد. در مسیر دستیابی به این معانی نهفته، ایشان با تکیه بر پیش‌انگاری‌های ساختاری، وجودی، واقعیت‌پذیر و واقعیت‌ناپذیر، ارتباط مؤثرتری با مخاطب و پیش‌فرض‌های ذهنی او برقرار کرده‌اند تا مخاطب را بیش‌ازپیش به تفکر و تعمق در ورای معانی پوشیده دعوت نمایند.
 
 

کلیدواژه‌ها

زبان‌شناسی

کاربردشناسی

پیش‌انگاری

ضرب‌المثل

نهج‌البلاغه

موضوعات

• زبان شناسی

---

مراجع

1. قرآن کریم
2. آقاگل­زاده، فردوس. (1389). تحلیل گفتمان های رادیو، چاپ اول، تهران: طرح آینده.
3. --------------. (1391). زبانشناسی حقوقی(نظری و کاربردی). تهران: علم.
4. البرزی، پرویز. (1386). زبان‌شناسی متن، تهران: انتشارات امیر کبیر.
5. بن ظافرالشهری، عبدالهادی. (2004). استراتیجیات الخطاب، مقارنة لغویة تداولیة، لیبیا: دار الکتاب الجدید.
6. صفوی، کورش. (1390). درآمدی بر معناشناسی، چاپ 4، تهران: انتشارات سوره مهر.
7. فیض­الاسلام، علی نقی. (1386). ترجمه و شرح نهج البلاغه، تهران: سازمان چاپ و انتشارات فقیه.
8. قائمی­نیا، علیرضا. (1399). معناشناسی، ج1 و 2، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
9. یارمحمدی، لطف­الله. (1393). درآمدی به گفتمان­شناسی، چاپ4، تهران: هرمس.
10. یول، جورج. (1383). کاربردشناسی زبان، ترجمه محمد عموزاده و منوچهر توانگر. تهران: سمت.
11. حسینی، محمد باقر؛ نوروزی، علی؛ ناظری، حسین؛ نقشبندی، حامد. (1394). «نگاهی به امثال و حکم در ادب خراسان ­(قرن4 و5)»، مجله ­زبان ­و ادبیات ­عربی دانشگاه فردوسی مشهد، ­شماره­دوازدهم،­ بهار­ و ­تابستان. صص 230-207. Doi: 10.22067/jall.v7i12.54442))
12. صیادی­نژاد، روح­الله؛ امیری، شهرام؛ ذکایی، عبدالحسین. (1397). «شگردهای زبانی (دستوری و آوایی) متنبی در اقناع از منظر پراگماتیسم»، مجله زبان و ادبیات عربی دانشگاه فردوسی مشهد، شماره هجدهم، بهار و تابستان. صص119-147. Doi: 10.22067/jall.v8i15.44901))