واکاوی شکل‌گیری معنا در «لامیة العجم» طغرایی بر اساس نظریة قطب‌های استعاری و مجازی یاکوبسن

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

زهرا حقایقی ¹

مرضیه آباد ²

¹ دانش آموخته دکتری گروه زبان و ادبیات عربی دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

² دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

https://doi.org/10.22067/jallv16.i4.2410-1469

چکیده

ساختارگرایی، روشی در نقد ادبی است که با تأکید بر اهمیت زبان در شکل‌دهی به ادبیات، به مطالعه ساختارهای زبانی و نقش آن‌ها در آفرینش معنا می‌پردازد. بر این اساس در این پژوهش با نگاهی به رویکرد ساختارگرایانه و نظریه ادبیت یاکوبسن و بر مبنای توصیف و تحلیل وارائه نمودار آماری، به بررسی دقیق زبان‌شناختی قصیده نام‌آشنای «لامیة العجم» طغرایی در سه سطح زبانی، ادبی و اندیشگانی پرداخته شده است. هدف اصلی، بررسی ارتباط عناصر زبانی و ادبی در شکل‌گیری معنای این اثر است با توجه به اهمیت و شهرت قصیده طغرایی، انجام پژوهشی جامع و همه‌جانبه در راستای واکاوی ساختار، قالب و شبکه معنایی آن ضروری به نظر می‌رسد. رهیافت پژوهش نشان می‌دهد که وزن و بحر با مفهوم و محتوای قصیده هم‌خوانی دارد. هم حروفی و هم‌آوایی در شعر اندک؛ اما قابل‌ملاحظه است و غالباً از نوع تکرار آوایی ناقص است، از دیگر سو، هنجارگریزی و قاعده افزایی است که موجب برجسته‌سازی زبان شعری قصیده «لامیة العجم» شده است و از این میان کاربرد استعاره از بالاترین بسامد برخوردار است که نشانگر عنصر خیال و معانی ذهنی شاعر است. ساختار واژگانی و ادبی در قصیده در خدمت اندیشه و عاطفه شاعر قرارگرفته است.

کلیدواژه‌ها

ساختارگرایی ادبی

معناشناسی

رومان یاکوبسن

طغرایی

لامیة العجم

موضوعات

• زبان شناسی

---

مراجع

1. احمدی، بابک. (1372). ساختار و تاویل متن، جلد یک نشانه شناسی و ساختارگرایی، تهران: نشر مرکز.
2. انیس، ابراهیم.(1981). موسیقی الشعر، مصر: مکتبه الانجلو.
3. جرجانی، عبدالقاهر.(1404ه.ق). اسرار البلاغه فی علم البیان، چاپ دوم، بیروت: دارالمعرفه.
4. خلیفه شوشتری، محمد ابراهیم .(1387). الجامع فی العروض العربی بین النظریة و التطبیق، تهران: انتشارات سمت.
5. شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1368). موسیقی شعر، چاپ دوم، انتشارات آگاه.
6. صفدی،صلاح الدین خلیل بن ایبک.(1305 ه ق). الغیث المسجم فی شرح اللامیة العجم،الجزء الاول ،الطبعة الاولی ،المطبعة الازهریة المصریة.
7. صفوی، کوروش. (1373). از زبان شناسی به ادبیات (نظم)، جلد اول، تهران: نشر چشمه.
8. ضیف، شوقی. (1384). هنر و سبک های شعر عربی، ترجمه مرضیه آباد، چاپ اول، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
9. عباس، حسن. (1998). خصائص الحروف العربیه و معانیها، دمشق: اتحاد الکتاب العرب.
10. علوی مقدم، مهیار. (1377). نظریه‌های نقد ادبی معاصر، چاپ اول، تهران: سمت.
11. علی، عبدالرضا. (1383). موسیقی شعر عربی سنتی و نو، ترجمه حسین یوسفی (آملی)، آمل: اشک قلم.
12. فتوحی، محمود. (1385). بلاغت تصویر، چاپ اول، تهران: سخن.
13. فتوحی، محمود. (1391). سبک شناسی، نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها، چاپ اول، تهران: سخن.
14. فضل، صلاح. (1998). علم الاسلوب مبادیه و اجراء، الطبعه الاولی، القاهره: دارالشروق.
15. فضل، صلاح. (2007). علم الأسلوب والنظریة البنائیه، الطعبه الاولی، جلد2، القاهره دارالکتاب المصری و بیروت: دارالکتاب اللبنانی.
16. القصیری،فیصل صالح.(2006م).بنیة القصیدة فی شعر عزالدین المناصرة.ط1.عمان الأردن:مجدلاوی
17. قویمی، مهوش.(1383). آواها و القاها، رهیافتی به شعر اخوان ثالث، تهران: هرمس.
18. مکاریک، ایرنا ریما.(1385).دانش نامه نظریه های ادبی معاصر،ترجمه مهران مهاجر،محمد نبوی.چ2. تهران: آگاه.
19. یاکوبسن،رومن.(1380). زبانشناسی و شعر شناسی؛ ترجمه کورش صفوی، تهران: هرمس.
20. رسولی، حجت و شیلر احمدی.(1402). «شاخصه‌های رویکرد صورت‌گرایی روسی در عیار الشعر ابن‌طباطبا» مجله‌ی زبان و ادبیات عربی، دوره 15، شماره 4، صص: 20-40. Doi: 10.22067/jallv15.i4.2210-1203
21. عبدی، حامد، حسین وثوقی و روشن بلقیس و سید مهدی سمائی. (1395). «سنجه ای بر بازشناسی استعاره با تکیه بر زبان شناختی»، دوفصلنامه بلاغت کاربردی و نقد بلاغی، سال وم، شماره دوم، صص 103 – 120.