مؤلّفه های زبان شناسی جغرافیایی در سفرنامه های عربی (قرن سوم تا هشتم هجری)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

زهرا هادوی خلیل آباد ¹

حسین ایمانیان ²

روح الله صیادی نژاد ³

¹ دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران

² دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.

³ دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران

https://doi.org/10.22067/jall.2025.90884.1479

چکیده

نوشته­های جغرافیایی و سفرنامه­ها، سرچشمۀ بسیاری از نادانسته­های انسان معاصر از دنیای قدیم است و با نگاه به آن­ها می­توان شناختی بهتر و دقیق­تر از شیوۀ اندیشه­ورزی، سخن­گویی، آیین­ها و باورهای مردم سرزمین­های گوناگون یافت. سفرنامه­نویسی و نگارش کتاب­های جغرافی با موضوع انسانی، کمابیش از سدۀ سوم هجری آغاز و در سدۀ چهارم به اوج می­رسد. یکی از موضوع­هایی که در این نوشته­ها نمودی گاه پُررنگ و بیش­تر، کم­رنگ دارد، اشارۀ نویسندگان به موضوع­های زبانی است. زبان­شناسی جغرافیایی که از شاخه­های نورستۀ زبان­شناسی است می­کوشد با مطالعۀ این نوشته­ها، تصویری از گونه­های زبانی و گویشی و پراکندگی آن در مناطق گوناگون، پیش روی خواننده بگذارد. این جستار با بیرون­کشیدن مؤلفه­های زبان­شناسی جغرافیایی از سفرنامه­های عربی سده­های سوم تا هشتم هجری و تحلیل داده­های زبانی، به ارزش فرهنگی، سیاسی و حتی اقتصادی این داده­ها برای پژوهشگر معاصر اشاره می­کند. از آنجا که دربارۀ پیوندهای زبانی در سرزمین­های گشوده­شده پس از اسلام، نوشته­های جداگانۀ کم­تری هست، سفرنامه‌ها سرچشمه­ای ارزشمند و مطمئن برای نشان­دادن اندازۀ نفوذ زبانی، دینی و سیاسی گروه­ها یا حکومت­ها به­ویژه اسلام در سرزمین­های گوناگون به­شمار می­آید و این، بر بایستگی انجام پژوهش تأکید دارد. هدف نگارندگان، بررسی سیر تاریخی مؤلفه­ها و پیوندهای زبانیِ بازتاب­یافته در سفرنامه­های سده­های سوم تا نهم است. مطالعه نشان می­دهد که چندزبانگی، ویژگی­های گویشی هر منطقه، پراکندگی جغرافیایی لهجه­ها و زبان­ها، هم­سنجی ساختاریِ واژه­ها، کم‌ارزش­دانستن­هایِ ذوقی برخی لهجه­ها و بیان علت نام­گذاری جای­ها و افراد، مهم­ترین مایه­های زبانی است که در سفرنامه­ها بازتاب‌یافته و هریک، پرده از مسائل اجتماعی، دینی، تاریخی و سیاسی سرزمین­های گوناگون اسلامی برمی‌دارد.
 
 
 
 

کلیدواژه‌ها

زبان­­شناسی جغرافیایی

سفرنامه ­ها عربی

مؤلفه ­های زبانی

دوگانگی زبان

دوزبانگی

موضوعات

• زبان شناسی

---

مراجع

1. ابن­ بطوطه، محمد بن عبدالله. (1987م). تحفه النظار فی غرائب الأمصار وعجائب الأسفار. بیروت: دار إحیاء العلوم.
2. ابن بطوطه، محمد بن عبدالله. (1376). سفرنامه. ترجمۀ محمدعلی موحد. چاپ ششم. تهران: سپهرنقش.
3. ابن­جنی، عثمان. (1952م). الخصائص. تحقیق محمدعلی النجار. القاهره: دار الکتب المصریه.
4. ابن جنی، عثمان (1366). سفرنامه. ترجمۀ جعفر شعار. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
5. ابن­خرداذبه، عبیدالله ­بن عبدالله. (1889م). المسالک والممالک. بیروت: دار صادر.
6. ابن فضلان، احمد. (2003م). رحله ابن فضلان إلی بلاد الترک والروس والصقالبه. أبوظبی: دار السویدی.
7. ابن فضلان، احمد (1345). سفرنامه. ترجمۀ ابوالفضل طباطبایی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
8. ابن الفقیه، احمد بن محمد. (1302ق). مختصر کتاب البلدان. لیدن: مطبع بریل.
9. الإصطخری، ابراهیم بن محمد. (1870م). المسالک والممالک. لیدن: مطبعه بریل.
10. الإصطخری، ابراهیم بن محمد. (1347خ). مسالک و ممالک. به ­کوشش ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه ونشر کتاب.
11. الحموی، یاقوت. (1979م). معجم البلدان. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
12. الحمید، عبدالعزیز بن ­حمید. (2011م). «علم اللغه الجغرافی بین حداثه المصطلح وأصوله لدی العرب». الدراسات اللغویه والادبیه. العدد2. صص58-25.
13. الزبیر­ بن عون ومحمد در. (2020م). «الجغرافیا اللغویه موضوع ومجالات البحث». العلوم الاجتماعیه. المجلد 14. العدد2. صص151-134.
14. زکی، محمدحسن. (2012م). الرحّاله المسلمون فی العصور الوسطی. القاهره: مؤسسه هنداوی.
15. سوسور، فردینان. (1382). دورۀ زبان­شناسی عمومی. ترجمۀ کوروش صفوی. تهران: هرمس.
16. السیرافی، حسن بن یزید. (1999م). رحله السیرافی. أبوظبی: المجمع الثقافی.
17. الشریف الإدریسی، محمد. (2002م). نزهه المشتاق واختراق الآفاق. القاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.
18. صیادی­نژاد، روح­الله. (1390). «دوگانگی زبان در احادیث نبوی». زبان و ادبیات عربی. شماره پنجم. صص114-93.
19. العبدری، محمد. (2007م). الرحله المغربیه. تقدیم سعد بوفلاقه. الجزائر: منشورات بونه.
20. العذری، أحمد. (2013م). نصوص عن الأندلس. تحقیق عبدالعزیز الأهوانی. مدرید: معهد الدراسیه الإسلامیه.
21. العمری، ابن فضل­الله. (2010م). مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار. تحقیق کامل سلمان الجبوری. بیروت: دار الکتب العلمیه.
22. فوک، یوهان. (1398). تازی در تکاپوی تطور. ترجمۀ حسین ایمانیان. تهران: جهاد دانشگاهی.
23. قبول، احسان و همکاران. (1400خ). «تصویرشناسی ایرانیان در شهرهای شرقی و غربی ایران در سفرنامۀ ابن بطوطه». زبان و ادبیات عربی. 2 (25). صص44-22.
24. کراتشکوفسکی، ا. ی. (2008م). تاریخ الأدب الجغرافی العربی. ترجمۀ صلاح­الدین عثمان هاشم. ط1. تونس: دار الغرب­الإسلامی.
25. العمری، أحمد­ بن یحیی. (1423ق). مسالک الأبصار فی ممالک الأمصار. أبوظبی: المجمع الثقافی.
26. عبدالتواب، رمضان. (1997م). مدخل إلی علم اللغه ومناهج البحث اللغوی. الطبعة الثالثة. القاهره: مکتبة الخانجی.
27. لطروش، الشارف. (2021م). «الجغرافیا اللغویه والأطلس اللغوی فی التراث العربی». حولیات التراث. العدد 21. صص211- 231.
28. مقدسی، محمد بن احمد. (1361). أحسن­ التقاسیم فی معرفة الاقالیم. ترجمۀ علینقی منزوی. تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
29. الموافی، ناصر عبدالرزاق. (1995م). الرحله فی الأدب العربی. القاهره: دار النشر للجامعات المصریه.
30. نجفیان، آرزو و دیگران. (1395). «بازشناسی زبان­شناختی و جغرافیایی گونه­های زبان مازندرانی در حد فاصل خلیج گرگان تا مرکز مازندران...». جستارهای زبانی. شماره ششم. صص469-445.
31. الوعر، مازن. (2006م). «التفکیر اللغوی عند ­الجغرافیین والرحاله العرب فی ضوء اللسانیات الجغرافیه المعاصره». التراث العربی. العدد26. صص201-167.

33. الیعقوبی. (1356). البلدان. ترجمۀ محمدابراهیم آیتی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.