بازخوانی ابعاد نشانه‌شناختی مفاهیم معلقۀ امرؤالقیس بر اساس نظریۀ چارلز پیرس

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

عزت ملاابراهیمی ¹

منصوره احمدی جعفری ²

¹ استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، ایران

² استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد شهرقدس، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/jall.2026.90487.1471

چکیده

معنا در متون ادبی، فراتر از سطح صریح واژگان، در سطوح پنهانِ تصویر، کنـش و حافظۀ جـمعی تکـوین می‌یابد و دست‌یابی به آن، مستلزم چارچوبی تحلیلی است که قادر به رصد سیر تدریجی دلالت در لایه‌های متوالی باشد. در این مسیر، نظام نشانه‌شناختی چارلز سندرز پیرس با تمایز سه‌گانۀ «شمایل»، «نمایه» و «نماد» در سه سطح «اولیت»، «ثانویت» و «ثالثیت»، الگویی مفهومی برای واکاوی پویایی‌های دلالت فراهم می‌آورد. پژوهـش حـاضر بـا بهـره‌گیـری از روش توصیفی‌ ـ ‌تحلیلی، به واکاوی سازوکار درونی دلالت در معلّقۀ امرؤالقیس می‌پردازد؛ قصیده‌ای که به‌عنوان یکی از متون بنیادین در سنت شعری جاهلی، امکان مطالعه تطور در سطوح فزایندۀ معنا را مهیا می‌سازد. این پژوهش با درنظرگرفتن ضرورت به‌کارگیری الگوی سه‌سطحی پیـرس، این هـدف را دنبال می‌کنـد که با واکاوی نقش عناصر زبانی، بررسی چرخش‌های روایی و جابه‌جایی‌های تصویری، سازوکار تکوین و تحول تدریجی معنا در ساختار درونی معلقۀ امرؤالقیس را تحلیل و نسبت میان تجربۀ زیسته و جهان بازنمایی‌شده را تعیین کند. به‌منظور تحقق این غایت، شش مقولۀ دلالتیِ محوری از متن استخراج و بر مبنای الگوی یادشده، 77 نشانه در سه سطح طبقه‌بندی و تحلیل شده است. نتایج حکایت از آن دارد که شمایل‌ها بر سیطرۀ تجربۀ حسی، نمایه‌ها بر پیوند دیالکتیکی کنش و معنا، و نمادها بر تثبیت فرهنگی ـ تاریخی دلالت دارند؛ بدین‌سان، ساختار چندسطحی معلّقه در پیوستی نشانه‌پردازانه با ورود به نظامی گویا که برپایۀ کنـش انسـانی و معنابخشـی در بسـتر اجـتماعی استوار است و بازتاب‌های جمعی را برمی‌سازد، از تجربۀ فردی فراتر می‌رود و به تأملی هستی‌شناختی دربارۀ ناپایداری و گذر زمان بدل می‌شود.
 
 
 

کلیدواژه‌ها

نشانه‌شناسی پیرس

شمایل

نمایه

نماد

معلّقۀ امرؤالقیس

موضوعات

• نشانه شناسی

---

مراجع

1. ابراهیم، السید. (2005م). المتخیّل الثقافی و نظریة التحلیل النفسی المعاصر. قاهره: مرکز الحضارة للعربیة.
2. ابن ‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم. (1964م). الشعر و الشعراء. المجلد الأول. بیروت: دارالثقافة.
3. ابن‌الانباری، ابوبکر محمد بن قاسم. (1412ق). الزاهر فی معانی کلمات الناس. الجزءالثانی. (د.م). (د.ن).
4. ابودیب، کمال. (1986م). دراسات أدبیۀ. مصر: الهیئۀ المصریة.
5. احمدی، بابک. (1370). ساختار و تأویل متن. تهران: مرکز.
6. احمدی، بابک. (1402ق). از نشانه‌های تصویری تا متن. چاپ بیستم. تهران: مرکز.
7. الاحمر، فیصل. (2010م). معجم السیمیائیات. بیروت: الدار العربیة للعلوم ناشرون.
8. افخمی عقدا، رضا. (1388). «تحلیل اساطیری تصویر گاو وحشی در شعر جاهلی». مجله زبان و ادبیات عربی، شماره 1، صص 24–1. Doi:10.22067/jall.v1i1.3007
9. اکو، امبرتو. (1389). نشانه‌شناسی. ترجمۀ پیروز ایزدی. تهران: ثالث.
10. البستانی، افرام فؤاد. (1429ق). المجانی الحدیثة. المجلد الأول. الطبعة الرابعة. لبنان: ذوی القربی.
11. بنکراد، سعید. (2012م). السیمیائیات مفاهیمها و تطبیقها. الطبعة الثالثة. لاذقیه: دارالحوار.
12. بیومی مهران، محمد (د.ت). دراسات فی تاریخ العرب القدیم. اسکندریة. مصر: دار المعرفة الجامعیة.
13. الجرمـانی، آراء عابد. (1433ق). اتجاهات النقد السیمیائی للروایة العربیة. الجزائر: منشورات الاختلاف.
14. چندلر، دانیال. (1387). مبانی نشانه‌شناسی. ترجمه مهدی پارسا. تهران: سوره مهر.
15. حنون، مبارک. (1987م). دروس فی السیمیائیات. کازابلانکا: دار توبقال.
16. سجودی، فرزان. (1387). نشانه‌شناسی کاربردی. تهران: علم.
17. السرغینی، محمد. (1987ق). محاضرات فی السیمولوجیا. کازابلانکا: دارالثقافة.
18. سیبیاک، تامس آلبرت. (1391). نشانه‌ها: درآمدی بر نشانه‌شناسی. ترجمه محسن نوبخت. تهران: علمی.
19. شرتح، عصام. (2005م). ظواهر أسلوبیه فی شعر بدوی الجبل. دمشق: منشورات اتحاد الکتاب العرب.
20. عدنان، حیدر. (1996). «معلقة امری‌القیس». مجلة الفصول للنقد الأدبی، الشعر العربی المعاصر، الجزء الثانی، صص 238ـ213.
21. عرب، عباس و صدیقی، کلثوم (1390). «نمود پارناسیسم در معلّقه امرؤالقیس». مجله زبان و ادبیات عربی، شماره 4، صص 121–95. Doi:10.22067/jall.v3i4.9315
22. فیدوح، عبدالقادر. (1983م). دلالیة النص الأدبی. الجزائر: دیوان المطبوعات الجامعیة.
23. کالر، جاناتان. (1390). در جستجوی نشانه‌ها. ترجمه لیلا صادقی و تینا امرالهی. تهران: علم.
24. مرابط، عبدالواحد. (2010م). السیمیاء العامة و سیمیاء الأدب، من أجل تصور شامل. بیروت: دارالعربیة للعلوم ناشرون.
25. مرتاض، عبدالملک. (1393). بررسی نشانه‌شناختی و مردم‌شناختی معلقات سبع. ترجمه سید حسین سیدی. چاپ دوم. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
26. مکاریک، ایرنا ریما (1393). دانشنامه نظریه‌های ادبی. ترجمه مهران مهاجر و محمد نبوی. تهران: آگاه.
27. مونسی، حبیب. (2001م). فلسفة المکان فی الشعر العربی. دمشق: منشورات اتحاد الکتاب العرب.
28. Bergman, Mats; & Paavola, Sami (eds.) (2003). The Commens Dictionary of Peirce's Terms: Peirce's Terminology in His Own Words. Helsinki: Helsinki University Press.
29. Colapietro, Vincent. (1993). Glossary of Semiotics. New York: Paragon House.
30. Hoopes, James (Ed.). (1991). Peirce on Signs: Writings on Semiotic by Charles Sanders Peirce. Chapel Hill: University of North Carolina Press.
31. Peirce, Charles Sanders. (1931–1958). Collected Papers of Charles Sanders Peirce (Vols. 1–8). Eds. C. Hartshorne, P. Weiss, & A. W. Burks. Cambridge, MA: Harvard University Press Press.
32. Liszka, James Jakob. (1996). A General Introduction to the Semeiotic of Charles Sanders Peirce. Bloomington: Indiana University Press.