بازخوانی فضا و مکان در شهر بغداد در رمان «مطر علی بغداد» از منظر جغرافیای فرهنگی انسان‌گرا و رویکرد ژوئل بون‌‌مزون

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

زینه عرفت پور

دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/jall.2026.93767.1548

چکیده

ادبیات بستری مهم برای دانش جغرافیا، به­ ویژه در سنت جغرافیای فرهنگی انسان‌گرا، به­ شمار­می‌آید؛ چراکه احساس تعلق، دوری، مهاجرت و بازگشت، همگی تجربه‌هایی فضایی‌اند که در قالب روایت‌های ادبی تجسم ­می‌یابند. سفرنامه‌ها، خاطرات مهاجرت و رمان‌های مکانی نمونه‌هایی برجسته از پیوند میان فضا و فرهنگ هستند؛ آثاری که در آن‌ها مکان نه پس‌زمینه‌ای خنثی، بلکه عاملی فعال در شکل‌دهی تجربۀ انسانی است. در این میان رمان‌های شهری معاصر، فضا را فراتر از پس‌زمینه‌ای صرفاً روایی نشان­­ می‌دهند و آن را به­ عنصـری فـعال در شکل‌دهی معنا، تجربۀ زیسته و احساس تبدیل ­­می‌کنند. رمان «مطر علی بغداد» اثر هالة البدری، روزنامه‌نگار و نویسنده مصری، نمونه‌ای برجسته از رمان شهری عربی است که بغداد را به‌مثابۀ شبکه‌ای چندلایه از فضاهای مکانی، تصویر­می‌کند. در این پژوهش با استفاده از روش تحلیلی- توصیفی، بر اساس رویکرد جغرافیای فرهنگی انسان‌گرا و چارچوب ژوئل بون‌مزون، سـه سطح از فضا، یعنی فضای عینی، فضای زیسته و فضای فرهنگی- نمادین در فضاهای برجسته ­شدۀ شهر بغداد در بسـتر متن رمان، مورد خوانش قرار­می­ گیرد. در وهلۀ نخست، بغداد به‌ عنوان شهر تمدن و فرهنگ تحلیل ­می‌شود، سپس خیابان‌های قدیمی و در ادامه بازارها و قهوه‌خانه‌های آن مورد واکاوی ­قرار­­می­ گیرند. یافته‌ها نشان­ می‌دهد البدری سعی ­­داشته است که با تمرکز بر فضاهای عمومی شهر مانند خیابان‌ها و بازارها، تا حد امکان سطوح عینی، زیسته و نمادین آن‌ها را بازنمایی­ کند و از این­ طریق، فـضاهای عینی را به ­مکان‌هایی زیـسته و حـامل معنای فرهنگی تبدیل ­­­نمـاید. با این­حال، برخی فضاها مانند قهوه‌خانه‌ها، حتی در سطح عینی نیز فضاسازی محدودی دارند و حضور فضایی کامل آن‌ها در روایت شکل­­ نمی‌گیرد. اما در مجموع این مطالعه نشان­­ می‌دهد که این رمان به ­واسطۀ بازنمایی چند لایۀ فضاها، نقش فضاهای عمومی را در شکل‌دهی معنا و هویت شهری برجسته­­ می‌سازد.
 
 

کلیدواژه‌ها

فضا و مکان

جغرافیای فرهنگی انسان‌گرا

رویکرد ژوئل بون‌مزون

رمان «مطر علی بغداد»

بغداد

موضوعات

• نقد ادبی

---

مراجع

1. اتکینسون و دیگران. (1395). جغرافیای فرهنگی، فرهنگی انتقادی از مفاهیم کلیدی. مترجمان: مرجان بدیعی ازنداهی، فاطمه سادات میر احمدی، احسان یاری شگفتی. تهران: نشر انتخاب.
2. اسمیت، پاملا شومر. (1391). جغرافیای فرهنگی، ترجمۀ علی احمدی، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
3. البدری، هاله. (2010). مطر علی بغداد. دمشق: دار المدی للثقافة والنشر.
4. بغدادی، عباس. (2000). بغداد فی العشرینات، بغداد: دار الشؤون الثقافیة العامة.
5. الجابری، ندیم عیسی. (2021). العراق أول دولة فی التاریخ (دراسة فی جذور الدولة العراقیة الحدیثة)، بغداد: مکتبة النهضة العربیة للطباعة والنشر والتوزیع.
6. جبیر، محمد .(2013) «المقاهی الأدبیة». عنوان مقاله­ای از کتاب ذاکرة بغداد الثقافیة، د. علی عوید وآخرون.
7. جمعی از پژوهشگران (1985). حضارة العراق، د. ط. بغداد: د. ن.
8. الحجیة، عزیز جاسم (1967). بغدادیات. تصویر للحیاة الإجتماعیة والعادات البغدادیة خلال مئة عام. بغداد: مدیریة الفنون والثقافة الشعبیة فی وزارة الثقافة والإرشاد.
9. الحسینی، عبد الکریم (2013). «محطات جمیله فی ذاکرة بغداد» ـ الجزء الثالث ـ شارع الرشید، أورزدی­باک، حسو إخوان، محطات جمیلة أخری.

https://algardenia.com/2014-04-04-19-52-20/menouats/6501-2013-09-22.html

10. خالد، کریم (3013). «المقاهی البغدایة .. ذاکرة الزمان والمکان». مجلة ثقافتنا. العدد 12. صص 263- 265.
11. ژیران، ف؛ لاکوئه، ک؛ دلاپورت، ل (1375). اساطیر آشور و بابل، ترجمۀ ابوالقاسم اسماعیل پور. تهران: انتشارات فکر روز.
12. الذوادی، رشید (1998). مقاهی الأدباء فی الوطن العربی. د. ط، مصر: مطابع الهیئة المصریة العامة للکتاب.
13. الشبیبی، محمد رضا (1999). بغداد القدیمۀ، تقدیم ابراهیم الواعظ. الطبعۀ الثانیۀ. بیروت: الدار العربیۀ للموسوعات.
14. شفیق، مهدی (2013). مقاهی بغداد. بغداد: وزارة الثقافة، دار الشؤون الثقافیة العامة.
15. شفیق، هاشم (2014). بغداد السبعینات، الشعر والمقاهی والحانات. بیروت: دار المدی.
16. فکوهی، ناصر (1395). انسان­شناسی شهری. چاپ دهم. تهران: نشر نی.
17. فیاض، معد (2025). «البتاویین أغنی وأجمل محلات بغداد السکنیة هجرها الیهود والمسیحیین قسراً وآل مصیرها إلی الخراب».

https://www.rudawarabia.net/arabic/middleeast/iraq/190120258.

18. الکبیسی، حمدانعبدالمجید (1979). أسواق بغداد حتی بدایة العصر البویهی، الجمهورِیة العراقیة، د.م: وزارۀ الثقافة والفنون.
19. کرنگ، مایک (1390): جغرافیای فرهنگی. ترجمۀ مهدی قرخلو. چاپ ششم. تهران: انتشارات سمت.
20. میرزا محمود، سرور(2013). «رحلة فی عبق التأریخ عن مقاهی بغداد، کیف کانت وکیف أصبحت الآن؟».

https://algardenia.com/2014-04-04-19-52-20/menouats/2832-2013-01-2.html.

21. Bonnemaison, J (2005). Culture and Space: Conceiving a New Cultural Geography. London / New York.