بررسی کاربردشناختی کنش گفتاری تعریف و تمجید در متون داستانی معاصـر فارسی و عربی براسـاس الگوی دل هایمز

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

محمدعلی عامری ¹

علی ضیغمی ²

¹ دانشجوی پسادکتری زبان و ادبیات عربی، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران

² دانشیار زبان و ادبیات عربی، گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران

https://doi.org/10.22067/jall.2026.94679.1567

چکیده

تعریف و تمجید یکی از کنش‌های گفتاری کاربردی است که آشنایی با کاربست آن به برقراری ارتباط موفّق با دیگران خواهد انجامید. همچنین استفاده درست از این کنش علاوه بر انتخاب واژگان به عواملی خارج از زبان، نظیر مسائل کاربردشناختی و فرهنگی، موقعیّت، جایگاه گویندگان، اهداف و... وابسته است. پژوهش حاضر کنش «تعریف» را برگزیده، نمونه‌های آن را از 16 متن داستانی عربی و فارسی استخراج نموده و طبق الگوی هایمز و روش توصیفی – تحلیلی بررسی کرده است. هدف از این پژوهش آشنایی با نحوۀ استفاده از تعریف در زبان­های عربی و فارسی و نشان‌دادن ضرورت توجه به امور کاربردشناختی و فرهنگی در فرآیند ارتباط است. نتایج این پژوهش نشان داد تعریف در دو زبان، بیشتر در موقعیت‌های غیر رسمی استفاده شده است. نزدیکی داده‌‌ها در انواع شرکت‌کنندگان زبان فارسی و اختلاف محسوس آن در عربی، بیانگر عدم تأثیر جایگاه و فاصله اجتماعی در زبان فارسی بر خلاف عربی است. همچنین فراوانی هدف تمجید در دو زبان و وجود اهداف منفی در پس تعریف، بیانگر شباهت فرهنگی دو زبان به یکدیگر است. لحن تحسین‌آمیز در فارسی و خوشحال در عربی بیش از سایر موارد استفاده شده است.‌ قوانین گفتمانی تعریف در دو زبان نیز نمایانگر تمایل به صراحت در تعریف بوده است. تعریف در دو زبان بیشتر به شکل صریح کاربرد داشته، و فراوانی موضوعات شخصیت و ظاهر، بیش از سایر موضوعات در هر دو زبان بوده است. همچنین صفات، بارزترین روش زبانی تعریف در دو زبان بوده، و مفاهیم دینی نیز بر کاربست این کنش در دو زبان مؤثر بوده‌اند.
 
 

کلیدواژه‌ها

کاربرد‌شناسی زبان عربی

کنش‌های گفتاری

تعریف و تمجید

متون داستانی

الگوی دل هایمز

موضوعات

• زبان شناسی

---

مراجع

1.  آقا گل زاده، فردوس. (1394). تحلیل گفتمان انتقادی. چاپ سوم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
2. بیکر، بول. ایلیج، سیبونیل. (2018). المصطلحات المفاتیح فی تحلیل الخطاب. ترجمة ناصر بن عبدالله بن غالی. الریاض: دار جامعة الملک سعود للنشر.
3. پیش قدم، رضا. عطاران، آتنا. (1392). «نگاهی جامعه‌شناختی به کنش گفتاری قسم: مقایسه زبان‌های فارسی و انگلیسی». فصلنامه مطالعات زبان و ترجمه. 46(4). صص 50 -25.
4. جعفری، فرهاد. (1401). کافه پیانو.چاپ چهارم. تهران: چشمه.
5. حاج سید جوادی، فتانه. (1375). بامداد خمار. چاپ هفتم. تهران: البرز.
6. حسینی­زاد، محمود. (1395). بیست زخم کاری. تهران: چشمه.
7. الحکیم، توفیق. (1942). بجمالیون. مصر: مکتبة مصر.
8. الحکیم، توفیق. (1966). الورطة. مصر: مکتبة مصر.
9. الحکیم، توفیق. (1972). مجلس العدل. مصر: مکتبة مصر.
10. خلیلی، سپیده. (1381). گم­شده. تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
11. رادی، اکبر. (1402). تانگوی تخم­ مرغ داغ. چاپ ششم. تهران: قطره.
12. رضایی­راد، محمد. (1400). گزارش خواب. چاپ سوم. تهران: بیدگل.
13. رضایی­راد، محمد. (1402). فعل. چاپ سوم. تهران: بیدگل.
14. شعلان، سناء. (2019). سیلفی مع البحر ومسرحیّات أخرى. الأردن: أمواج للنشر والتوزیع.
15. شفقی، مریم. محمد بیگی، مهدی. (1401). «کنش گفتاری تعریف و تمجید در محیط‌های فرهنگی کلامی روسی و فارسی». دو ماهنامه بین المللی جستارهای زبانی. 13(67). صص 424-391.

https://doi.org/10.52547/LRR.13.1.13.

16. شهسواری، محمدحسن. (1397). مرداد دیوانه. چاپ سوم. تهران: هیلا.
17. شیخ‌حسینی، زینب. جعفرزاده، مریم. (1402). «زباهنگ ناسزا در رمان نوجوان بر اساس رویکرد هایمز (مطالعه موردی مجموعة آبنبات)». زبان‌پژوهی. 15(48). صص 168-143.

https://doi.org/10.22051/jlr.2023.41436.2219

18. طالبی، انسیه. طالب­زاده شوشتری، عباس. حیدریان شهری، احمد­رضا. (1396). «بررسی خطبه­های جنگ امام علی (ع) بر اساس نظریه کنش­گفتاری». زبان و ادبیات عربی. 9(16). صص 202-161.

https://doi.org/10.22067/jall.v8i16.54012

19. عامری، محمد علی. ضیغمی، علی (1404). «بررسی کنش گفتاری سرزنش در زبان‌های فارسی و عربی در متون داستانی براساس الگوی هایمز». پژوهش‌های زبان‌شناختی در زبان‌های خارجی. 15(1). صص 89-71.

 https://doi.org 10.22059/jflr.2025.390186.1186

20. فاروق، نبیل. (1984). سباق الموت. القاهرة: المؤسسة العربیّة الحدیثة.
21. قادری، آزاده. یاری اصطهباناتی، علی اصغر. (1403). «بررسی مهارت­های تفکر انتقادی براساس رویکرد یادگیری ویگوتسکی مطالعه موردی داستان­های کودک «تغرید النجار». زبان و ادبیات عربی. 2(37). صص 52-36.

https://doi.org/10.22067/jallv16.i2.2406-1426

22. القحطانی، سعد بن محمد. (2018). «تطوّر التداولیّة فی اللغة الثانیة وکیفیّة تدریسها». من کتاب اتجاهات حدیثة فی اللغویّات التطبیقیة. غسان بن حسن الشاطر. الریاض: دار وجوه للنشر والتوزیع. صص 92-65.
23. کیلانی، کامل. ( 2012 ). الأمیر الحادی والخمسون. القاهرة: مؤسسة هنداوی للتعلیم والثقافة.
24. کیلانی، کامل. (2012 ). الأمیرة القاسیة. القاهرة: مؤسسة هنداوی للتعلیم والثقافة.
25. محفوظ، نجیب. (بی­تا). الصعود إلى القمر. قطر: مجلة الدوحة.
26. هاشمی، سید محمد رضا. حسینی فاطمی، آذر. دوائی، صبا. (1390). «مقایسه مرزبندی­های فرهنگی – اجتماعی «تعریف و تمجید» در زبان انگلیسی و فارسی». فصلنامه مطالعات زبان و ترجمه.44 (1). صص 38-25.
27. Ali, A. J., Taqi, A. A., & Krishnan, K. (1997). “Individualism, collectivism, and decision styles of managers in Kuwait”. The Journal of social psychology, 137(5), 629-637.

https://doi.org/10.1080/00224549709595484.

28. Al-Zubaidi, N. A. G. (2021). “Iraqi Online Compliments on Facebook and Instagram: A Cyber Pragmatics Analysis”. Al-Mustansiriya Journal of Arts, 45(96), 1-32
29. Boyle, R. (2000). “You've worked with Elizabeth Taylor! Phatic functions and implicit”. Applied linguistics. 21(1). 26-46.
30. Holmes, J. (1988).“Paying compliments: A sex-preferential politeness strategy”. Journal of pragmatics. 12(4). 445-465.‏
31. Hymes, D. (1967). “Models of the interaction of language and social setting”. Journal of social issues. 23(2). 8-28. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1967.tb00572.x.
32. Jaworski, A., & Coupland, N. (Eds.). (2006). The Discourse Reader (Vol. 2). London: Routledge.‏
33. Nelson, G. L., El Bakary, W., & Al Batal, M. (1993). “Egyptian and American compliments: A cross-cultural study”. International Journal of Intercultural Relations. 17(3). 293-313.
34. San Martin, A., Sinaceur, M., Madi, A., Tompson, S., Maddux, W. W., & Kitayama, S. (2018). “Self-assertive interdependence in Arab culture”. Nature Human Behaviour, 2(11), 830-837. https://doi.org/10.1038/s41562-018-0435-z‏.