تصویرشناسی فرهنگی - اجتماعی ایـرانیان قرن چـهارم بر اساس صورة الارض ابن حوقل از منظر ادبیات تطبیقی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

محمدرضا پاکدامن ¹

احسان قبول ²

عبدالله رادمرد ²

¹ دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

² دانشیار زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

https://doi.org/10.22067/jall.2026.94240.1556

چکیده

«تصویرشناسی» یکی از حوزه‌های ادبیات تطبیقی است که به شناخت تصویر یک ملّت در ادبیات دیگری می‌پردازد. یکی از منابع مهم تصویرشناسی، سفرنامه‌ها هستند که تصاویر مختلفی را در خود جای داده‌اند. یکی از این سفرنامه‌های مهم در ادبیات عربی صورة الارض ابن حوقل بغدادی است که سرزمین‌های ایران را در قرن چهارم هجری به تصویر کشیده‌است. در این پژوهش برآنیم که تصاویر مثبت و منفی را در شاخص فرهنگی و اجتماعی توصیف و ارزیابی کنیم. روش تحقیق بر پایة تحلیل محتوا است. با این توضیح که نخست مفاهیم فرهنگی در صورة الارض توصیف و طبقه‌بندی شد و سپس بر اساس نشانه­های زبانی و بافتاری متنی سویة مثبت و یا منفی تصاویر تعیین گردید و در پایان با تحلیل آماری فراوانی مقوله­های مختلف فرهنگی و دلایل آن ارزیابی شده است. بر این اساس برخی از نتایج عبارتند از: بیشترین تصاویر مثبت فرهنگی به ترتیب در سرزمین‌های فارس، ماوراءالنّهر، جبال، ارمینیه و آذربایجان و ارّان، کرمان و سیستان، دیلم و طبرستان، خراسان، خوزستان، مشاهده می‌شود. نسبت تصاویر مثبت 90 درصد و تصاویر منفی 10 درصد است که نشانگر نگرش کاملاً مثبت ابن حوقل به فرهنگ و جامعة ایران قرن چهارم است. دلایل این نگرش مثبت به شباهت­های فرهنگ و جامعة ایرانیان با جامعة مطلوب ابن حوقل و نیز نگاه مقایسه­ای ابن حوقل میان ایرانیان و اقوام دیگر بازمی­گردد. بخشی دیگر از تصاویر مثبت نیز مربوط به تصاویر کلیشه­ای است که او از آثار پیش از خود نقل کرده است. شاخص­ترین تصاویر فرهنگی – اجتماعی نیز عبارتند از: ویژگی­های قومی، خصوصیات اخلاقی، اوضاع اجتماعی، آیین‌ها، باورها، زبان، پوشش و شخصیت‌های فرهنگی.
 

کلیدواژه‌ها

تصویرشناسی

عناصر فرهنگی

ایران قرن چهارم

صورة الارض

ابن حوقل

موضوعات

• نقد ادبی

---

مراجع

1. ابن حوقل، ابوالقاسم محمّد. (۱۳۴۵). صورة الارض. ترجمة جعفر شعار. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
2. ابن حوقل، ابوالقاسم محمّد. (۱۹۳۸م.). صورة الارض. به کوشش کرامرس. لیدن: مطبعة بریل.
3. ابن خردادبه، ابوالقاسم عبیدالله. (۱۳۷۰). المسالک و الممالک. ترجمه: حسین قره‌چانلو. تهران: مترجم.
4. ابن فضلان، احمد. (۱۳۴۵). سفرنامة ابن فضلان. ترجمه: ابوالفضل طباطبایی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
5. ابن فقیه، احمد بن محمّد. (۱۳۴۹). مختصر البلدان. ترجمه: محمدرضا حکیمی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
6. اصطخری، ابواسحاق ابراهیم. (۱۳۴۰). مسالک و ممالک. به کوشش: ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
7. جیهانی، ابوالقاسم بن احمد. (۱۳۶۸). اشکال‌العالم. ترجمه: عبد‌السّلام کاتب. چاپ اوّل. مشهد: به‌نشر.
8. دانش­پژوه، منوچهر. (1403). سفرنامه ... تا پخته شود خامی (سفرنامة خارجیانی که از ایران دیدار کرده­اند). چاپ سوم. تهران: نشر ثالث.
9. شریعت­پناه، زهرا. قبول، احسان. رادمرد، عبدالله. (1400). «تصویرشناسی ایرانیان در شهرهای شرقی و غربی ایران در سفرنامة ابن بطوطه». مجلة زبان و ادبیات عربی. دوره 13. شماره 2. صص 22-44.
10. شعار، جعفر. (۱۳۷۴). دائرة المعارف بزرگ اسلامی. «ابن حوقل». زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی. جلد سوم. صص ۳۸۱ـ ۳۸۴. تهران: مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
11. طالبی، تهماسب. (۱۳۸۴). «نگاهی به کتاب صورة الارض». مجلّة کتاب ماه تاریخ و جغرافیا ۳۲. ش: ۹۲ـ ۹۳. خرداد و تیر. صص۳۲ـ ۳۶.
12. عامری، مصطفی و همکاران.(1399) «بررسی وجوه افتراق آثار جغرافی­نویسانِ مکتبِ بلخی: اصطخری، ابن حوقل و مقدسی. مجلة تاریخ و فرهنگ و تمدّن اسلامی، شماره چهلم. صص 101-118.
13. عبدالجلیل، جان محمد. (1376). تاریخ ادبیات عرب. ترجمه: آذرتاش آذرنوش. تهران: انتشارات امیرکبیر.
14. عبداللطیف، نهاد. قبول، احسان. رادمرد، عبدالله (1402). بازتاب تصویر و فرهنگ و تمدّن ایران باستان در آثار جاحظ (بررسی موردی کتاب التاج فی اخلاق الملوک). مجلة مطالعات ایرانی. شماره چهل و چهارم. صص: 601-638.
15. غنیمی‌هلال، محمد. (۱۳۷۳). ادبیات تطبیقی. ترجمه: مرتضی آیت الله زاده شیرازی. تهران: امیرکبیر.
16. الفاخوری، حنا (1390). تاریخ الادب العربی. تهران: انتشارات توس.
17. قدامة بن جعفر، ابی‌الفرج. (۱۳۵۳). کتاب الخراج و صنعتة الکتابة. تصحیح: حسین خدیوجم. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
18. قلقشندی، احمد بن علی. (۱۳۸۰). جغرافیای تاریخی ایران در قرن نهم هجری: برگرفته از کتاب صبح‌الاعشی فی صناعة الإنشاء. ترجمه: محجوب الزویری. تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی.
19. کراچکوفسکی، ایگناتی. (۱۳۸۴). تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلامی. چاپ دوم. ترجمه: ابوالقاسم پاینده. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
20. گودرزی، حسین. (۱۳۸۷). تکوین جامعه‌شناختی هویت ملّی در ایران. تهران: تمدّن ایرانی.
21. گویارد، ام. اف. (۱۳۷۴). ادبیات تطبیقی. ترجمه: علی اکبر خان محمدی. تهران: پاژنگ.
22. لسترنج. (1364). جغرافیای تاریخی سرزمین­های خلافت شرقی. مترجم: محمود عرفان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی
23. معین الدّینی، فاطمه. (۱۳۸۸). «ایران از نگاه ابن حوقل». نشریة ادبیات تطبیقی. دانشگاه شهید باهنر کرمان. سال اوّل، شماره اوّل. پاییز.
24. نانکت، لاتیشیا. (۱۳۹۰). «تصویرشناسی به منزلة خوانش متون نثر معاصر فرانسه و فارسی». ترجمه: مژده دقیقی. مجلّة ادبیات تطبیقی. ش: ۳. صص ۱۰۰ـ ۱۱۵.
25. نیک‌بین، نصرالله. (1375). فرهنگ مکتشفان جغرافیایی و جغرافی‌نویسان مشهور جهان. تهران: انتشارات نبوی.