نقد تاریخی- اجتماعی رمان «أم‌سعد» اثر غسان کنفانی بر پایه نظریه کلود دوشه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

صلاح الدین عبدی ¹

امین بخت دار ²

¹ استاد زبان و ادبیات عربی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

² دانشجوی مقطع دکتری گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

https://doi.org/10.22067/jall.2026.97531.1625

چکیده

در نقد اجتماعی آثار روایی، متن ادبی به‌مثابه میدانی برای بازنمایی و بازتولید روابط قدرت، ساخت‌های طبقاتی، ایدئولوژی‌ها و کنش‌های جمعی شناخته می‌شود. در این راستا نظریه کلود دوشه با تمرکز بر ساختار متن، پویایی‌های اجتماعی را از دل روایت استخراج کرده و رفتارها و الگوهای جامعه‌شناختی را در بطن اثر ادبی بازمی‌نماید. غسان کنفانی، به‌مثابه نویسنده‌ای متعهد، در رمان «أم‌سعد»(1969) با اتکا به تجربه زیسته اشغال و تبعید ونگاهی ایدئولوژیک، چهره‌ای نمادین از مادر فلسطینی می‌آفریند که رنج، پایداری و آگاهی سیاسی او در بستر تنگناهای اردوگاهی تکوین می‌یابد. این رمان با به‌کارگیری روایتی چندصدایی و ساختاری چندلایه، پیوندی دیالکتیکی بین فرم ادبی و شرایط اجتماعی- سیاسی برقرار ساخته و رشد شخصیت‌ها و پیش‌برد پیرنگ، هم‌گام با فرآیند آگاهی‌یابی تدریجی جامعه روایت می‌شود. کنفانی به‌واسطه این تعامل دوسویه متن وجامعه، بازنمایی واقع‌گرایانه‌ وانتقادی از مقاومت فلسطینیان ارائه داده و ادبیات را به ابزاری برای افشای ستم ساختاری و تثبیت هویت جمعی در شرایط اشغال بدل می‌سازد. پژوهش حاضر با روش کیفی توصیفی-تحلیلی و بر اساس نظریه کلود دوشه (سه مؤلفه جامعه‌ متن، جامعه ‌مرجع و سوسیوگرام) انجام شده است. داده‌های کتابخانه‌ای، تمام رمان «أم‌سعد» را از طریق مطالعه نظام‌مند استخراج و با سه شاخصه نظریه دوشه تحلیل شده‌اند. نتایج حاکی بر آن است که جامعه مرجع (اشغال، آوارگی و سرکوب در فلسطین) در جامعه متن سازمان‌یافته بر محور مقاومت از طریق مادرانگی، فداکاری، رنج و امید بازنمایی ایدئولوژیک یافته و سوسیوگرام این پیوند متضاد را عینیت می‌بخشد. بنابراین مقاومت در رمان «أم‌سعد» ساختاری اجتماعی‑فرهنگی و تاریخی است، نه کنشی فردی یا احساسی.
 
 

کلیدواژه‌ها

نقد تاریخی

اجتماعی

گفتمان مقاومت

کلود دوشه

«غسان کنفانی»

«أم‌سعد»

موضوعات

• نقد ادبی

---

مراجع

1. ابوعمرو، زیاد. (۱۹۸۷). أصول الحرکات السیاسیة فی قطاع غزة، ١٩٤٨-١٩٦٧. عکا: دار الاسوار.
2. چامسکی، نوآم. (۱۳۷۲). مثلث سرنوشت (امریکا-اسرائیل-فلسطین). ترجمه: هرمز همایون‌پور. تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
3. حجازی، نصرت. مشگینی، مرضیه. (۱۴۰۰). «بررسی تطبیقی شازده کوچولو و قلعه حیوانات بر اساس الگوی جامعه‌شناختی کلود دوشه». پژوهش ادبیات معاصر جهان. دوره بیست و ششم. شماره اول. صص ۱۱۰-۱۴۲.

 DOI: https://doi.org/10.22059/jor.2020.301841.1982

4. زندیه، فرانک، ماکویی، شهرزاد، غفوری غروی، لیلا و آتش وحیدی، ندا. (۱۴۰۲). «سوءقصد اثر یاسمینا خضراء: کاربست رویکرد جامعه‌شناختی کلود دوشه». پژوهش‌های زبان و ترجمه فرانسه. دوره ششم. شماره دوم. صص ۱۱۱-۱۱۳.

 DOI: https://doi.org/10.22067/rltf.2024.84197.1091

5. شعلان، عبدالوهاب. (۲۰۱۷). المنهج الاجتماعی وتحولاته من سلطة الأیدلوجیا الی فضاء النص. الأردن: عالم الکتب الحدیثة.
6. الصلیبی، حسین محمد حسین. (۲۰۰۸). الروایة الفلسطینیة و تجلیاتها الفنیة و الموضوعیة فی الأرض المحتلة بعد اتفاقیة أسلو (۱۹۹۲م). رسالة مرحلة الماجستیر. الجامعة الاسلامیة، غزه.
7. فتح الباب، منار حسن. (۲۰۰۳). الخطاب الروائی عند غسان کنفانی. قاهره: الهیئة العامة لقصور الثقافة.
8. کنفانی، غسان. (۲۰۱۳). روایة أم‌سعد. قبرص: دار منشورات الرمال.
9. گلدمن، لوسین. (۱۳۹۶). درآمدی بر جامعه‌شناسی ادبیات.ترجمه: محمدجواد پوینده. تهران: نقش‌جهان.
10. لوکاچ، جرج. (۱۳۹۲). تاریخ وآگاهی طبقاتی. ترجمه: محمدجواد پوینده. تهران: نشر چشمه.
11. مکاریک، ایرنا ریما. (۱۳۹۸). دانشنامه نظریه‌های ادبی معاصر. ترجمه محمد نبوی و مهران مهاجر. تهران: نشر آگه.
12. یاغی، عبدالرحمن. (۱۹۸۳). مع غسان کنفانی. عمان: معهد البحوث و الدراسات الادبیه و اللغویه.
13. Amossy, Ruth, (2005), « Entretien avec Claude Duchet », Littérature, n 140, pp. 125-132.
14. Duche, Claude. (1971). Pour une sociocritique, ou variations sur un incipit. Littérature, (1), février.
15. Duchet, Claude. (1973). Une écriture de la socialité. Poétique, (16), pp. 446-454.
16. DucheClaude. (2001). Sociocritique : positions et perspectives. Dans Sociocritique. Nathan.
17. Duche, Claude. & Maurus, P. (2011). Un cheminement vagabond. Nouveaux entretiens sur la sociocritique. Honoré Champion.
18. Duche, Claude.(1979)."Introduction. In C. Duchet" (Ed.)، Sociocritique(pp. 3–8). Paris: Larousse.
19. Duche, Claude.(2021). "La Méthode sociocritique، exemple d’application" : le sociogramme de la guerre.
20. Robin, Régine.(1993). "Le sociogramme en question". Le dehors et le dedans du texte ». Discours social،« 5(1-2)، 1-5.