تحلیل دور الکاتب فی بناء شخصیة الحلاج المناهضة للظلم فی مسرحیة "رجلٌ اسمه الحلاج" للمسکینی الصغیر فی ضوء نموذج العوامل الستة (HEXACO)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

رضا ناظمیان ¹

حمیدرضا میرحاجی ²

حسام حاج مومن سیچانی ³

رعنا عبدی ⁴

¹ استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

² دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

³ استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

⁴ دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

https://doi.org/10.22067/jall.2026.99892.1696

چکیده

لطالما شکلت شخصیة الحلاج مادة خصبة للعدید من الإبداعات الأدبیة، إلا أن مسرحیة "رجل اسمه الحلاج" للمسکینی الصغیر، بمنهجها الحدیث، تقدم قراءة فریدة لهذه الشخصیة ویتناول هذا البحث شخصیة الحسین بن منصور الحلاج فی مسرحیة «رجل اسمه الحلاج» للمسکینی الصغیر، وهی مسرحیة مغربیة تعید قراءة حیاة الصوفی الإیرانی الشهیر فی القرن الثالث الهجری من منظور حدیث یجمع بین التقالید والحداثة، وتکمن إشکالیة البحث فی أن الدراسات السابقة التی تناولت شخصیة الحلاج فی الأدب المسرحی- وخاصة مسرحیة «مأساة الحلاج» لصلاح عبد الصبور- اعتمدت غالبا على التحلیلات الصوفیة أو الاجتماعیة التی تقدم الحلاج کضحیة، فی حین أغفلت قراءة بنیته الشخصیة من منظور نفسی یُظهر کیف أن مقتله لم یکن عقابا دینیا، بل نتیجة حتمیة لبنیة شخصیة جعلته تهدیدا بنیویا للسلطة العباسیة. ولذلک، یسعى هذا البحث، بالاستناد إلى المنهج الوصفی-التحلیلی ونموذج العوامل الستة للشخصیة (HEXACO)، إلى تحلیل سبع وعشرین جملة من لسان الحلاج، بهدف الکشف عن دور الکاتب فی بناء شخصیة الحلاج المناهضة للظلم، وبیان کیف أن توظیفه لعامل الصدق/التواضع وتداخله مع عوامل التوافق، ویقظة الضمیر، والانفتاح على الخبرة، قد جعل من شخصیة الحلاج، من منظور نظام السلطة فی النص، تهدیدا یجب إزالته. أظهرت النتائج أن الکاتب وزع العوامل الستة ضمنیا وبالاعتماد على الطبقات اللغویة للأقوال، بحیث وفر مزیج الصدق/التواضع (الإخلاص والتواضع الثوری) مع الانبساط السیاسی، ویقظة الضمیر المخطط، والانفتاح على الخبرة المُبدع، منطقا نفسیا لأفعاله المناهضة للظلم. وفی هذا السیاق، فإن تداخل عامل الصدق/التواضع مع العوامل الثلاثة الأخرى، قد شکل شخصیة تجاوزت فی نظام السلطة المهیمن فی النص حدودَ الجنون، لتصبح عاملا واعیا ومتکاملا ومهددا للنظام القائم. والأکثر دلالة أن الارتباط الإحصائی بین الصدق/التواضع والانفتاح على الخبرة (0.03r=0/45, p<) یؤکد أن نزاهة الحلاج الأخلاقیة لیست تقوى سلبیة، بل قوة خلاقة ومشروعیة تعمل على تقویض بنیة السلطة العباسیة عبر الابتکار اللغوی والإیحاء الرمزی. کما یکشف التداخل بین الصدق/التواضع مع کل من یقظة الضمیر والتوافق أن سلوکه الثوری لیس اندفاعیا أو عشوائیا.

کلیدواژه‌ها

المسرحیة المغربیة

التصوف الإیرانی

علم الشخصیة

توصیف الشخصیة

عامل الصدق/التواضع

موضوعات

• نقد ادبی

---