تبیین پدیده ی فراگیر زبانی «صفت جانشین موصوف» در چکامه های عصر جاهلی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

دانشگاه ولی عصر (عج) رفسنجان

چکیده
وقتی اشعار عربی منسوب به روزگاران پیش از اسلام و به ویژه معلّقات را می خوانیم، همواره با یک پدیده ی فراگیر زبانی برخورد می کنیم که فرایند درک مدلول و مقصود شعر را قدری دچار وقفه می کند. این شگرد زبانی، با حذف موصوف و نشستن صفت یا صفت هایی به جای آن، رخ نموده است. امروزه این پدیده، در برخی کتب مربوط به دانش معانی و بیان، «مجاز مرسل مفرد به علاقه ی صفت» نام گرفته یا زیر عناوینی چون: «همنشینی معنایی در طرح مجاز» بررسی شده است. به گمان نگارنده بروز چنین عادت زبانی در شعر دوران جاهلی، نه تنها امری سطحی و تصادفی نیست، بلکه رویکردی زبانی است که در محور همنشینی و در راستای بالا بردن ادبیت کلام، تحقق یافته و گزینشی است بلاغی و برآمده از عواطف و روحیات سراینده که با مقتضای حال مخاطب بیابان گرد آن روزگار، تناسبی درخور داشته است. در نوشتار پیش رو، این رویه ی رایج زبانی، در پیوندی معنادار و بنیادین با اقلیم، فکر و فرهنگ عرب جاهلی و شرایط حاکم بر زندگی ایشان، مورد واکاوی قرار گرفته است. به گواهی پژوهش، فرایند حذف موصوف و انتقال معنای آن به صفت، با ایجاد نوعی ایجاز و بالا بردن قابلیّت تداعی کلام، به پویاسازی ذهن خواننده کمک می کند.

کلیدواژه‌ها


ابوزید، سامی یوسف و منذر ذئب کفافی. (1432ه.ق). الادب الجاهلی. ط1. عمّان: دارالمسیرة للنشر و التّوزیع و الطّباعة.
البستانی، فؤاد افرام. (1419ه.ق). المجانی الحدیثة عن مجانی الاب شیخو. قم: انتشارات ذوی القربی.
جُرّ، خلیل. (1377ه.ش). فرهنگ لاروس. مترجم: سیّد محمد طبیبیان. تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
ربابعة، موسی. (1428ه.ق). تشکیل الخطاب الشعری، دراسات فی الشعر الجاهلیّ. ط1. عمّان: دارجریر للنشر و التوزیع.
الشّرقاوی، عفّت. (لا تا). دروس و نصوص فی قضایا الادب الجاهلی. بیروت: دارالنّهضة العربیّة.
شفیعی کدکنی، محمد رضا. (1375ه.ش). صور خیال در شعر فارسی. ط6. تهران: انتشارات آگاه.
شمیسا، سیروس. (1381ه.ش). بیان. چ9. تهران: انتشارات فردوس.
الشهال، رضوان. (1962م). امرؤالقیس. بیروت: مطابع البحیری.
صفوی، کورش. (1383). درآمدی بر معنی شناسی. چ2. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی (حوزه هنری).
----------. (1380ه.ش). از زبان‌شناسی به ادبیات. چ1. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی (حوزه هنری).
الفاخوری، حنا. (لا تا). الجامع فی تاریخ الادب العربی. بیروت: دارالجیل.
فروخ، عمر. (1981م). تاریخ الادب العربی. الجزء الاول، الادب القدیم، ط4. بیروت: دارالعلم للملایین.
فروم، اریک. (1382ه.ش). فراسوی زنجیرهای پندار. مترجم: بهزاد برکت. چ2. تهران: انتشارات مروارید.
قطب، سید. (1410ه.ق). النقد الادبی. اصوله و مناهجه. ط6. القاهرة: دارالشروق.
قمیحة، مفید محمد. (2003م). شرح المعلّقات العشر. بیروت: دارالبحار/دار و مکتبة الهلال.
القیروانی، ابن‌الرّشیق. (2002م). العمدة فی محاسن الشعر و آدابه و نقده. تقدیم و شرح: صلاح‌الدّین الهواری و هدی عودة. ج2. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
نجفی، ابوالحسن. (1376ه.ش). مبانی زبان‌شناسی و کاربرد آن در زبان فارسی. چ5. تهران: انتشارات نیلوفر.
الهاشمی، السید احمد. (لا تا). القواعد الاساسیّة للغة العربیّة. مصر، دارالهجرة.
هاوکس، ترنس. (1377ه.ش). استعاره. مترجم: فرزانه طاهری. تهران: نشر مرکز.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.