جستاری دربارۀ بده بستان برخی واژه ها در زبان فارسی و عربی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه بیرجند

چکیده
یکی از زمینه­ های تأثیرگذاری و تأثیرپذیری میان زبان و فرهنگ فارسی و عربی، پدیدة قرض­گیری و بده بستان واژه است که به‌ منظور بیان معانی و مفاهیم جدید، در دوره­های مختلف تاریخ دو زبان انجام گرفته است. ازآنجاکه ساخت آوایی، تعداد حروف الفبا و مبانی دو زبان مورد نظر، متفاوت است، بسیاری از واژه­های فارسی که به زبان عربی وارد شده، ساختِ آوایی متناسب با زبان عربی یافته است. از سوی دیگر، زبان فارسی در طی دوره­ های گذار از پارسی باستان به پهلویی و از پهلوی به دری دستخوش دگرگونی­های بسیار – به‌ ویژه در حوزه واژگانی- شده است. امروزه یافتن اصل فارسی بسیاری از واژه­ های عربی شده، کاری بسیار دشوار است و درعین‌حال از زمینه ­های پژوهشی است که پرداختن به آن ضروری می­ نماید. نگارندگان این مقاله برآنند تا با بررسی و تحلیل نمونه­ هایی از این "معربات" که از فارسی به عربی وارد شده و تغییراتی یافته و سپس در دوره ­های بعد به همان شکل تغییر یافتۀ زبان عربی، دوباره در زبان فارسی رواج یافته است، بپردازند. بیشتر به بررسی نمونه­ هایی پرداخته­ شد که شواهدی از آیات قرآن کریم و شعر عربی قدیم برای کاربرد آن وجود دارد و شکل عربی ­شده آن در متون فارسی به کار رفته است.

کلیدواژه‌ها


کتابنامه
1. قرآن کریم.
2. ابن الأثیر، مجدالدین أبو السعادات المبارک بن محمد الجزری . (بی‌تا). النهایه فی غریب الحدیث و الأثر. بیروت: المکتبه العلمیه.
3. ابن المعتز، عبدالله . (بی‌تا). دیوان ابن المعتز. بیروت: دار صادر.
4. ابونواس، الحسن بن هانی . (بی‌تا). دیوان أبی نواس (الخمریات). حققه و قدّم له فوزی عطوی. بیروت: دار صعب.
5. أدّی شیر، السید . (1988 م). الألفاظ الفارسیه المعرّبه. بیروت: دار العرب للبستانی. ط2.
6. __________ . (1386). واژه‌های فارسی عربی شده. ترجمه سید حمید طبیبیان. تهران: مؤسسه انتشارات امیر کبیر.
7. ازهری، ابومنصور محمد بن أحمد . (1967 م). تهذیب اللغه. مصر: دار الکتاب العربی.
8. استرآبادی، محمدبن حسین رضی الدین . (1978 م). شرح الرضی علی الکافیه. [بی‌جا]: جامعه فاریونس.
9. الأعشی، میمون بن قیس . (1980 م). دیوان الأعشی. حققه و قدّم له فوزی عطوی. بیروت: دار صعب.
10. امام شوشتری، محمدعلی . (1347). فرهنگ واژه‌های فارسی در زبان عربی. تهران: چاپ بهمن.
11. امرؤالقیس، ابن حجر الکندی . (بی‌تا). دیوان امرئ القیس. بیروت: دارصادر.
12. برهان، محمدحسین بن خلف تبریزی . (1357). برهان قاطع. به اهتمام دکتر محمد معین. تهران: انتشارات امیرکبیر.
13. التونجی، محمد . (1998 م). معجم المعرّبات الفارسیه منذ بواکیر العصر الجاهلی حتی العصر الحاضر. راجعه الدکتور السباعی محمد السباعی. ط2. بیروت: مکتبه لبنان ناشرون.
14. الجوالیقی، ابومنصور موهوب بن أحمد . (1966 م). المعرّب من الکلام الأعجمی علی حروف المعجم. تحقیق و شرح أحمد محمد شاکر. افست تهران.
15. حافظ شیرازی، شمس‌الدین محمد . (1371). دیوان. به تصحیح علامه قزوینی و دکتر قاسم غنی. به کوشش عبدالکریم جربزه‌دار. تهران: انتشارات اساطیر. چ4.
16. خاقانی شروانی، افضل‌الدین بدیل بن علی نجار . (1357). دیوان. به کوشش ضیاء الدین سجّادی. [تهران]: انتشارات زوار.
17. خرمشاهی، بهاءالدین . (1368). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی و سروش. چاپ3.
18. خیام، عمر بن ابراهیم . (1372). رباعیات خیام. تصحیح جلال الدین همایی. تهران: مؤسسه نشر هما. چ3.
19. دهخدا، علی اکبر . (1389). لغت‌نامه. نسخه الکترونیکی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران. روایت چهارم.
20. رجائی بخارائی، احمدعلی [بی‌تا] فرهنگ اشعار حافظ. چ5‌. تهران: انتشارات محمدعلی علمی.
21. ریاحی، محمد امین . (1368). گلگشت در شعر و اندیشه حافظ. تهران: انتشارات علمی.
22. الزبیدی، مرتضی . (1414 هـ.). تاج العروس من جواهر القاموس. دراسه و تحقیق علی شیری. بیروت: دار الفکر.
23. سودی بسنوی، محمد . (1366). شرح سودی بر حافظ. ترجمه دکتر عصمت ستار زاده. تهران: انتشارات زرین و انتشارات نگاه. چاپ 6.
24. ............................................ . (1380). تازیانه‌های سلوک: نقد و تحلیل چند قصیده از حکیم سنائی. [تهران]‌: آگاه. چ3.
25. صفی‌پور، عبدالرحیم بن عبدالکریم . (بی‌تا). منتهی الإرب فی لغه العرب. [بی‌جا]: کتابخانه سنایی.
26. ندا، طه . (1383). ادبیات تطبیقی. ترجمه هادی نظری منظم. تهران: نشر نی.
27. غنی، قاسم . (1368). یاداشت‌های دکتر قاسم غنی در حواشی دیوان حافظ. به کوشش اسمعیل صارمی. تهران: انتشارات محمد علی علمی. چ3.
28. فرّخ، کاوه . (1383). میراث پان عربیسم. ترجمه منوچهر بیگدلی خمسه. مجله اطلاعات سیاسی- اقتصادی. بهمن و اسفند. شماره 210 – 209‌: ص4 – 15.
29. فردوسی، ابوالقاسم . (1370). شاهنامه. تصحیح ژول مُل. مقدمه محمدامین ریاحی. تهران: انتشارات سخن. چ2.
30. النابغه الذبیانی . (1980 م). دیوان النابغه الذبیانی. حققه و قدّم له فوزی عطوی. بیروت: دارصعب.
31. ناصر خسرو قبادیانی . (1372). دیوان اشعار. [تهران]: دنیای کتاب. چ3.
32. نصرعلی، جهینه . (2003 م). الکلمات الفارسیه فی المعاجم العربیه. دمشق: دار طلاس.
33. المتنّبِی، أحمد بن حسین . (1428 هـ/ 2007 م). شرح دیوان المتنبِّی. وضعه عبدالرحمن البرقوقی. بیروت: دار الکتاب العربِی.
34. مولانا، جلال الدین محمد بلخی . (1375). مثنوی معنوی (از نسخه نیکلسون). نقد و تحقیق عزیزالله کاسب. [بی‌جا]: انتشارات گلی.
35. همایون‌فرخ، رکن‌الدین . (1369). حافظ خراباتی. جلد اول و دوم و سوم. تهران: اساطیر. چ2.
36. .................................. . (1370). حافظ خراباتی. جلد چهارم و پنجم. تهران: اساطیر. چ2.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.