ارزیابی و سنجش ابعاد هوش عاطفی (EQ) در رمان «رأیتُ فیما یری النائم» اثر نجیب محفوظ و «چشم‌هایش» اثر بزرگ علوی براساس نظریه دانیل گلمن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

علی خالقی ¹

حسن خلف ²

حمید متولی زاده نائینی ¹

¹ استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات عربی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

² استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران

https://doi.org/10.22067/jallv16.i42505-1542

چکیده

هوش عاطفی که نخستین بار توسط دانیل گلمن مفهوم‌پردازی شد، به توانایی شناخت و مدیریت هیجانات فردی و اجتماعی می‌پردازد. این مفهوم که شامل ابعاد خودآگاهی، خودمدیریتی، خودانگیزشی، آگاهی اجتماعی و مدیریت روابط است، می‌تواند ابزاری کارآمد برای تحلیل لایه‌های روان‌شناختی شخصیت‌ها در آثار ادبی باشد. بر همین اساس، پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی به تطبیق ابعاد هوش عاطفی (EQ) بر پایه نظریه دانیل گلمن در دو رمان برجسته، «چشمهایش» اثر بزرگ علوی و «رأیتُ فیما یری النائم» اثر نجیب محفوظ می‌پردازد. ضرورت این پژوهش از جایگاه ممتاز دو رمان در ادبیات فارسی و عربی و نیز از ظرفیت نظریه هوش عاطفی در ایجاد پیوندی میان روان‌شناسی و نقد ادبی سرچشمه می‌گیرد. ازاین‌رو، اهداف نگارندگان، بررسی تطبیقی ابعاد هوش عاطفی در شخصیت‌های دو اثر و تبیین کارکرد سیاسی-اجتماعی آن در رمان «چشم‌هایش» و کارکرد وجودی-هویتی آن در رمان «رأیتُ فیما یری النائم» است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که بزرگ علوی در رمان خود شخصیت‌هایی را در بستر مبارزات سیاسی خلق می‌کند، در حالی که نجیب محفوظ از طریق روایتی سورئال به کاوش در روان انسان می‌پردازد. همچنین شخصیت‌های رمان «چشمهایش» از مؤلفه‌های هوش عاطفی عمدتاً در راستای پیشبرد اهداف سیاسی و مقاومت بهره می‌برند. در مقابل، در رمان «رأیتُ فیما یری النائم»، هوش عاطفی به شکلی فطری و درونی در شخصیت اصلی برای مواجهه با بحران‌های وجودی و هویتی به کار گرفته می‌شود. با وجود شباهت هر دو نویسنده در استفاده از هوش عاطفی برای عمق بخشیدن به شخصیت‌ها، تفاوت اصلی در هدف نهایی آن‌هاست: علوی بر کنشگری در جهان بیرون (اجتماعی-سیاسی) و محفوظ بر کاوش در جهان درون (فردی-وجودی) تمرکز کرده است. این پژوهش، کارآمدی مدل گلمن را در تحلیل لایه‌های عمیق روان‌شناختی در ادبیات داستانی با بافت‌های فرهنگی و سبکی متفاوت تأیید می‌کند.

کلیدواژه‌ها

هوش عاطفی

بزرگ علوی

نجیب محفوظ

چشم‌هایش

رأیتُ فیما یری النائم. دنیل گلمن

موضوعات

• مکاتب نقدی

---

مراجع

1. الباشا، نجیب محفوظ عبدالعزیز ابراهیم احمد. (2007). رأیتُ فیما یری النائم. ط2، القاهرة: دارالشروق.
2. علوی، بزرگ. (1372). چشم­هایش، تهران: انتشارات نگاه.
3. گلمن، دانیل. (1383). هوش هیجانی، ترجمة نسرین پارسا، تهران: رشد.
4. گلمن، دانیل. (2004). ذکاء المشاعر. ترجمة هشام الحناوی، القاهرة: هلا للنشر و التوزیع.
5. اسماعیلی، سجّاد. (2023). «واکاوی ابعاد هوش عاطفی در قصیده­ی حواریة العار سمیح القاسم بر اساس مدل گلمن»، مجله نقد ادب معاصر عربی، شماره 23، صص 161-182. Doi: 10.29252/mcal.2022.16948.2171
6. بخشی، مریم؛ قادر احمدی. (1404). «واکاوی هوش عاطفی در قصیده "بلقیس" نزار قبانی بر اساس مدل دانیل گلمن». مجله لسان مبین، شماره 59، صص 28-51. 10.30479/lm.2024.19898.3683. Doi:
7. حسن زاده میرعلی، عبدالله؛ غزاله حیدری آبکنار. (1398). «بررسی کارکردها و فراوانی ارتباط‌های غیر کلامی در رمان چشم‌هایش نوشته بزرگ علوی». مجله مطالعات نقد زبانی و ادبی، شماره 9، صص 61-86.
8. حیدری، محمود؛ فتحی فتح، ذبیح الله. (1393). «بررسی مبانی سوررئالیسم در داستان الشحاذ أثر نجیب محفوظ». مجله زبان و ادبیات عربی، دوره 6، شماره 10، صص 88-63. . Doi:10.22067/jall.v6i10.40962
9. الخضر، عثمان حمود. (2002م). «الذکاء الوجدانی، هل هو مفهوم جدید؟». مجلة دراسات نفسیة، رابطة الأخصائیین النفسیین المصریة، العدد 12، صص 41-5.
10. زارعی، نسرین؛ صادق زاده، محمود؛ حیدری نیا، هادی. (1400). «بررسی و تحلیل گسست روابط زناشویی و بزه‌های خانوادگی در داستان‌های مجتبی بزرگ علوی و نجیب محفوظ». مجله خانواده درمانی کاربردی، شماره 3 ، صص 535-548.
11. قادری، آزاده؛ یاری اصطهباناتی، علی اصغر. (1403). «بررسی مهارت­های تفکّر انتقادی بر اساس رویکرد یادگیری ویگوتسکی مطالعه موردی داستان­های کودک تغرید النجار». مجله زبان و ادبیات عربی، دوره 16، شماره 2، صص 52-36). Doi: 10.22067/jallv16.i2. 2406-1426
12. الکردی، سمیرة بنت عبدالله. (2009). «الاکتئاب والذکاء الانفعالی لدی عینة من مدمنات الانترنت دراسة وصفیة». مجلة دراسات نفسیة، المجلد 19، العدد1، صص 121- 166.
13. محمدرضایی، علیرضا؛ عیسی متقی زاده؛ دانش محمدی. (1390). «ابعاد هوش عاطفی در گفتمان قهرمان مقامات همدانی». پژوهشنامه نقد ادب عربی، شماره 2، صص 119-137.
14. یعقوبی، نورمحمّد، بدرالدین اورعی یزدانی، مجید مقدمی. (1388). «بررسی رابطه­ی بین هوش عاطفی و سبک رهبری تحوّل آفرین». پژوهشنامه­­ی مدیریت اجرایی. دوره­ی 1، شماره­ 33، صص 144-119.
15. Goleman, D.(1995).Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ. Bantam Books.
16. Goleman, D. (1998). Working with Emotional Intelligence. Bantam Books.
17. Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional intelligence. Imagination, Cognition and Personality, 9(3), 185-211.