جهان‌نگری و قهرمان مسئله‌دار در رمان التوت المر اثر محمد العروسی المطوی بر پایه‌ی نظریه‌ی نقد ساختارگرایی تکوینی گلدمن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

اکرم مرادمند ¹

رقیه رستم پور ملکی ²

¹ دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهراء(س)، تهران، ایران

² استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهراء(س)، تهران، ایران

https://doi.org/10.22067/jall.2026.93877.1550

چکیده

جامعه‌شناسی ادبیات به‌عنوان دانشی میان‌رشته‌ای به‌منظور نقد اجتماعی آثار ادبی و بیان رابطه‌ی متقابل ادبیات و جامعه به منصه‌ی ظهور رسید. یکی از مفاهیم اصلی در نقد جامعه‌شناختی ادبیات را جهان‌نگری و قهرمان مسئله‌دار در رمان شکل می‌دهد. این موضوع ابتدا به وسیله‌ی منتقد مجارستانی جورج لوکاچ مطرح شد. در راستای نظریات لوکاچ و در ادامه‌ی آن لوسین گلدمن ضمن کاربرد این عنوان در نقد خود، تلاش نمود آن را قوام بیشتری دهد و در نقد ساختارگرایی خود از آن بهره برد. رمان التوت المر نوشته‌ی محمد العروسی المطوی، نویسنده‌ی معاصر تونسی در زمره‌ی رمان‌های اجتماعی به شمار می‌رود که نویسنده در آن به بررسی برخی مشکلات اجتماعی جامعه‌ی تونس بر اساس حقایق کشور تونس در دوران استعمار پرداخته است. هدف پژوهش حاضر آن است تا به شیوه‌ی توصیفی - تحلیلی به‌نقد جامعه‌شناختی رمان التوت المر بر مبنای نظریه‌ی ساختارگرایی تکوینی لوسین گلدمن بپردازد، چراکه برای شناخت جامعه‌ی تونس، وجود پژوهش‌هایی که بر مبنای نقد جامعه‌شناختی انجام گیرد ضروری است. جهان‌نگری قهرمان مسئله‌دار رمان یعنی عبدالله در اعتراض به وضع موجود و مبارزه با استعمار از راه تلاش برای ازمیان‌بردن مصرف مواد مخدر در روستای خود به منصه‌ی ظهور می‌رسد. مبارزه با فرهنگ تسلیم و سازش حاکم بر جامعه، تلاش برای تغییر وضع موجود، آگاهی‌بخشی به جوانان جامعه و تشکیل گروهی هدفمند به نام «جمعیة انقاذ الشباب» از جمله تلاش‌های قهرمان مسئله‌دار رمان در این زمینه به شمار می‌رود. نتایج به‌دست‌آمده نشان‌دهنده‌ی این امر است که هرچند تلاش‌های قهرمان داستان تا حدودی به ثمر می‌رسند؛ اما بیهوش شدن او در پایان داستان و عدم تعیین وضعیت وی توسط نویسنده را می‌توان به ناکامی قهرمان در دست‌یابی کامل به اهداف خود تعبیر نمود.
 
 

کلیدواژه‌ها

نقد اجتماعی

ساختارگرایی تکوینی

لوسین گلدمن

قهرمان مسئله‌دار

رمان معاصر عرب

محمد العروسی المطوی

التوت المر

موضوعات

• نقد ادبی

---

مراجع

1. باسکادی، یون (۱۹۸۶م). البنیویة التکوینیة ولوسیان غولدمان (من مجموعة البنیویة التکوینیة والنقد الادبی)، ترجمه: محمد سبیلا، ط ۲، بیروت: مؤسسة الأبحاث الأدبیة.
2. پاینده، حسین (۱۳۹۷ش). نظریه و نقد ادبی، جلد اول، چاپ اول، تهران: سمت.
3. زافا، میشل (۱۳۸۶ش). جامعه‌شناسی ادبیات داستانی، ترجمه: نسرین پروین، تهران: نشر سخن.
4. العروسی، محمد (۲۰۱۵م). التوت المر، تونس: منشورات زخارف.
5. عزام، محمد (۱۹۹۶م)، فضاء النص الروائی مقاربة بنیویة تکوینیة فی ادب نبیل سلیمان، ط ۱، اللاذقیة: دار الحوار.
6. القصاب، احمد (۱۹۸۶م). تاریخ تونس المعاصر، تعریب: حمادی الساحلی، تونس: الشرکة التونسیة للتوزیع.
7. گلدمن، لوسین (۱۳۷۱ش). نقد تکوینی، مترجم: محمدتقی غیاثی، تهران: بزرگمهر.
8. ---------- (۱۳۷۶ش). پیوند آفرینش ادبی با زندگی اجتماعی، مترجم: محمدجعفر پوینده، تهران: چشمه.
9. ---------- (۱۳۸۱ش). جامعه‌شناسی ادبیات (دفاع از جامعه‌شناسی رمان)، ترجمه: محمدجعفر پوینده، چ ۱، تهران: نشر چشمه.
10. لوکاچ، جورج (۱۳۸۰ش). نظریه‌ی رمان، مترجم: حسن مرتضوی، تهران: قصه.
11. لوکاس، جورج بلانچارد (۱۳۷۹ش). نویسنده، نقد و فرهنگ، مترجم: اکبر معصوم بیگی، تهران: دیگر.
12. ولک، رنه و آستین وارن، (۱۳۷۳ش). نظریه‌ی ادبیات، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
13. ایزانلو، امید (۱۳۹۵ش). «قهرمان مسئله‌دار در رمان اللص والکلاب اثر نجیب محفوظ»، مجله‌ی انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، شماره ۴۱، زمستان ۱۳۹۵، صص ۱96-۱77.
14. پارکینسون، جی (۱۳۷۵ش). «لوکاچ و جامعه‌شناسی ادبیات»، مترجم: هاله الجوردی، ارغنون، شماره ۹ و ۱۰، صص ۲38-۲21.
15. توکلی محمدی، محمودرضا و آذرشب، محمدعلی (۱۳۹۸ش). «نقد جامعه‌شناختی رمان شیکاگو اثر علاء الاسوانی بر پایه‌ی نظریه‌ی ساختارگرایی تکوینی»، دوفصلنامه‌ی علمی نقد ادب معاصر عربی، سال نهم، ۱۹ پیاپی، ۱۷ علمی، صص ۱۶۷-۱۴۳. (SID. https://sid.ir/paper/237739/fa)
16. خضری، محمدرضا و عظمت پناه، مریم . (۱۳۹۹). «واکاوی جامعه‌شناختی ادبی در داستان کوتاه «الزیف» بر اساس اسلوب لوسین گلدمن». زبان و ادبیات عربی، 12(۱) , 181-194. (https://doi.org/10.22067/jall.v12.i1.79335)
17. شرفی، علی و ابراهیمی کاوری، صادق و چولانیان، رحیمه (۱۴۰۳ش). «جهان‌نگری و قهرمان مسئله‌دار در رمان «الثلج یأتی من النافذة» از منظر ساختارگرایی لوسین گلدمن»، مجله‌ی انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، شماره ۷۲، پاییز ۱۴۰۳، صص ۱۹۴-۱۶۷. (10.22034/jgeoq.2023.233404.2907)
18. ظهیری، مهین و پور عابد، محمدجواد و زارع، ناصر و بلاوی، رسول. (۱۴۰۱). «قهرمان مسئله‌دار در رمان «عندما یفکر الرجل» اثر خوله القزوینی بر اساس نظریه لوسین گلدمن». زبان و ادبیات عربی، 14(3), 46-66. (https://doi.org/10.22067/jallv14.i3.2204-1130)
19. غلدمن، لوسیان (۱۹۸۷م). «مدخل الی قضایا علم اجتماع الروایة»، تعریب: محمد معتصم. دراسات عیون المقالات، الرقم: ۷-۶، صص ۸۱-۶۵.
20. محمودی، اعظم (۱۴۰۰ش). «پست‌مدرنیسم ایدئولوژیک از منظر نقد جامعه‌شناختی (بررسی موردی قصیده‌ی فضیحة الثعلب اثر ابراهیم نصرالله)»، مجله‌ی زبان و ادبیات عربی، دوره ۱۳، شماره ۲، پیاپی ۲۵، صص 62-45.

(https://doi.org/10.22067/jallv13.i2.2103-1032)

21. ناظمیان، هومن و نیکزاد شهریور، زهرا (۱۴۰۰ش). «جهان‌نگری و قهرمان مسئله‌دار در رمان القوس والفراشة از منظر ساختارگرایی تکوینی»، مجله‌ی انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، شماره ۵۹، تابستان ۱۴۰۰، صص ۱۰۹-۱۲۸.

22. ولی‌پور هفشجانی، شهناز (۱۳۸۷ش). «ساخت‌گرایی تکوینی و لوسین گلدمن»، مجله‌ی دانشکده‌ی علوم‌انسانی دانشگاه سمنان، سال هفتم، شماره ۲۵، صص ۱۴۴-۱۲۹.