بررسی تضاد سنت و مدرنیته بر اساس بازنمایی‌های زبانی با استفاده از نظریه «ون لیوون» در رمان «یومیات روز» اثر «ریم الکمالی»

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

کبری رحمتی ¹

تورج زینی وند ²

مریم رحمتی ترکاشوند ³

¹ دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

² استاد زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

³ استادیار زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

https://doi.org/10.22067/jall.2026.94991.1574

چکیده

این پژوهش با هدف تحلیل تقابل سنت و مدرنیته در رمان «یومیات روز» اثر ریم الکمالی، بر اساس نظریه بازنمایی زبانی ون لیوون انجام شده است. چارچوب نظری پژوهش، رویکرد ون لیوون را به‌کار می‌گیرد تا نشان دهد چگونه انتخاب‌های زبانی (واژگان، دستور، سبک و ایدئولوژی) به‌عنوان ابزار بازنمایی این تقابل عمل می‌کنند. تحلیل متن رمان نشان می‌دهد که زبان سنت از طریق واژگان توصیفی، جملات طولانی، افعال گذشته و اصطلاحات کهن (به‌ویژه در سخنان شخصیت مادربزرگ) بازنمایی می‌شود و حس نوستالژی، تعلق و احترام به میراث فرهنگی را برمی‌انگیزد. در مقابل، زبان مدرن در گفتار و اندیشه شخصیت «روز» و فضای شهری دبی، با واژگان فنی، جملات کوتاه‌تر، افعال حال و سبک روایی مستقیم نمود می‌یابد و چالش‌های نوآوری، فردگرایی و تحول اجتماعی را منعکس می‌کند. یافته‌ها حاکی از آن است که نویسنده با به‌کارگیری این دوگانگی زبانی، میدان نبردی میان سنت (تجسم‌یافته در آداب خانوادگی و نقش‌های جنسیتی ثابت) و مدرنیته (نموده در جاه‌طلبی‌های آموزشی، ظاهر مدرن و خلاقیت فردی) خلق کرده است. این تقابل نه‌تنها تضاد مفهومی، بلکه تنش موجود در جامعه درحال‌گذار دبی را آشکار می‌سازد. در نهایت، پژوهش تأکید می‌کند که نظریه ون لیوون ابزار تحلیلی کارآمدی برای رمزگشایی لایه‌های ایدئولوژیک نهفته در گفتمان ادبی فراهم می‌آورد و نشان می‌دهد که زبان در رمان الکمالی صرفاً وسیله روایت نیست، بلکه خود عرصه‌ای برای نزاع و گفت‌وگوی میان سنت و نوگرایی است.
 
 

کلیدواژه‌ها

سنت و مدرنیته

تحلیل گفتمان

ون لیوون

ریم الکمالی

یومیات روز

موضوعات

• زبان شناسی

---

مراجع

1. آقاگل‌زاده، فردوس. (1390). تحلیل گفتمان انتقادی. چاپ دوم. تهران: علمی و فرهنگی.
2. پاینده، حسین. (۱۳۸۶). نقد ادبی و نظریه‌های معاصر. تهران: مروارید.
3. الجابری، محمد عابد. (۱۳۷۰). تکوین عقل عربی. بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة.
4. شرشار، عبدالقادر. (2006). تحلیل الخطاب الأدبی وقضایا النص. وهران: دارالأدیب.
5. عضدانلو، حمید. (1380). گفتمان و جامعه. تهران: نشر نی.
6. عضدانلو، محمدرضا. (۱۳۸۰). زبان، قدرت و ایدئولوژی. تهران: سمت.
7. الغذامی، عبدالله. (۱۳۷۹). نقد فرهنگی: قرائتی در نظام‌های فرهنگی عربی. ریاض: المرکز الثقافی العربی.
8. فرکلاف، نورمن. (۱۳۸۰). تحلیل انتقادی گفتمان. ترجمه حسین پاینده. تهران: نیلوفر.
9. فرکلاف، نورمن. (۱۳۸۴). گفتمان و تغییر اجتماعی. ترجمه محمد عنانی. قاهره: المجلس الأعلى للثقافة.
10. فضل، صلاح. (۱۳۷۱). بلاغت گفتمان و علم متن. قاهره: دارالشروق.
11. الکمالی، ریم. (2021). یومیات روز. بیروت: دارالآداب.
12. مفتاح، محمد. (1990 ). دینامیة النص: تنظیروإنجاز. بیروت: الدار البیضاء.
13. نورگوا، نینا. (1394). فرهنگ سبک‌شناسی. ترجمه احمد رضایی جمکرانی و مسعود فرهمندفر. تهران: انتشارات مروارید.
14. ون دایک، تئون ای. (1382). مطالعاتی در تحلیل گفتمان: از دستور متن تا گفتمان کاوی انتقادی. ترجمه پیروز ایزدی و دیگران. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها.
15. ون لیوون. ( ٢٠٠٨). گفتمان و عمل: ابزاری جدید برای تحلیل گفتمان. تهران: قلم.
16. ون‌دایک، تئون آ. (۱۳۸۰). تحلیل گفتمان: مقدمه‌ای چندرشته‌ای. ترجمه سعید حسن بحیری. قاهره: دارالکتاب الجدید.
17. ون‌لیوون، تئون. (۱۳۸۷). گفتمان و کنش اجتماعی: ابزارهای نوین در تحلیل گفتمان انتقادی. آکسفورد: انتشارات دانشگاه آکسفورد.
18. یارمحمّدی، لطف‌الله. (1383). گفتمان‌شناسی رایج و انتقادی. تهران: انتشارات هرمس.
19. یورگنسن، ماریان و فیلیپس لوئیز. (1389). نظریه و روش درتحلیل گفتمان. ترجمه هادی جلیلی. تهران: نشرنی.
20. آقاگل‌زاده، فرامرز. (۱۳۹۰). «گفتمان سنت و مدرنیته در نقد ادبی معاصر». پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی، ۱۸، صص ۲۱–۳۸.
21. باقری، علی؛ نورسیده، علی‌اکبر؛ ضیغمی، علی. (۱۴۰۳). «الاستلزام التخاطبی فی ثمان من الرسائل السیاسیة لنهج البلاغة علی ضوء نظریة مبدأ التعاون». مجله زبان و ادبیات عربی، 16(3)، صص 74–91.
22. پهلوان‌نژاد، محمدرضا، رحمان صحراگرد و محمدهادی فلاحی. (1388). «شیوه‌های بازنمایی کارگزاران اجتماعی در نشریات دورة مشروطه از منظر گفتمان‌شناسی انتقادی با عنایت به مؤلفه‌های گفتمان‌مدار جامعه‌شناختی معنایی». مجله زبان‌شناسی و گویش‌های خراسان دانشکدة ادبیات و علوم انسانی مشهد. شماره 1. صص 51ـ73.
23. صاحبی، سیامک، محمد هادی فلاحی و نسترن توکلی. (1389). «بررسی و نقد روایی گلستان بر اساس نظریة تحلیل انتقادی گفتمان». مجله پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارة 16. صص 109-134.
24. غلامعلی­زاده، خسرو، شجاع تفکری رضایی و حمید رضا اکبری. (1396). «نام دهی و طبقه بندی کنشگران اجتماعی در داستان آل بر اساس الگوی ون لیوون». دوماهنامه علمی پژوهشی جستارهای زبانی. دوره هشتم. شماره 7. صص 71- 89 .
25. نوازنی، رحمان؛ رسول‌نیا، امیرحسین. (۱۴۰۲). «تقابل‌ و ترادف‌های ایدئولوژیک قصیدۀ «ارادة الحیاة» ابوالقاسم الشابی با تکیه بر دیدگاه لسلی جفریز». مجله زبان و ادبیات عربی، 15(4)، صص 77–95.