استخدامات اللّامرکزیّة فی السرد الإبداعی(مجموعة «یُحکی أنَّ» لأمل ناصر أنموذجًا)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

فاطمه تختی ¹

خیریة عچرش ²

حسن دادخواه تهرانی ³

¹ دکتوراه فی قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة شهید تشمران اهواز، اهواز، ایران

² استاذ مشارک فی قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة شهید تشمران اهواز، اهواز، ایران

³ استاذ فی قسم اللغة العربیة وآدابها بجامعة شهید تشمران اهواز، اهواز، ایران

https://doi.org/10.22067/jall.2025.86239.1368

چکیده

اللّامرکزیّة هی قدرة ذهنیة تسمح لعقل الطفل بالتحرر من الانتباه إلى ظاهرة معینة والترکیز على ظاهرة أخرى. هذه البنیة، والتی تعتبر رکیزة أساسیة فی أدب الأطفال، تلعب دورًا هامًا فی النمو المعرفی وتفتح آفاق عقول الأطفال. لذلک فهی تمهد الطریق للتفکیر الإبداعی وتشکل الأساس لتکوین هویة الأطفال وشخصیتهم. وتهدف هذه الدراسة إلى تحلیل استراتیجیات اللّامرکزیّة فی مجموعة «یُحکى أَنَّ» للکاتبة والقاصة اللبنانیة الشابة المعاصرة أمل ناصر. هذه المجموعة القصصیة تحتوی علی ثلاثة عشر حکایة قصیرة وهادفة للأطفال، وتستهدف من خلال أسلوبها الطفولی الوصول إلى عالمهم الذهنی. وتقوم أمل ناصر بتقدیم کل مفهوم جدید وحدیث بشکل سهل وسلس من خلال استخدام الاستعارات التی تتناسب مع إدراک الأطفال فی جمیع حکایات هذه المجموعة، مما یعکس ابتکارها الدائم. هدف هذا البحث النوعی هو اکتشاف البنى العمیقة لتقنیات اللّامرکزیّة المستخدمة فی هذه المجموعة القصصیة، وتحدید هدف الکاتبة فی استخدام أسالیب اللّامرکزیّة، والمبادرات التی تعرضها فی الحکایات بمساعدة هذه الأسالیب. واستخدمنا المنهج التفسیری-التجریدی لإیجاد إجابات للأسئلة. تُظهر نتائج هذا البحث أن أمل ناصر تستخدم دائمًا تقنیات اللّامرکزیّة بطریقة إبداعیة. فتارةً، تعمل على تبسیط المفاهیم المعقدة لتناسب فهم الأطفال من خلال استخدام هذه التقنیات، وتارةً أخرى، تجعل الأطفال مبدعین وباحثین ومتسائلین من خلال تطبیقها. ولتحقیق هذه الأهداف، تقوم الکاتبة بزرع الحقائق التی نواجهها فی المجتمع فی ذهن القارئ الصغیر بلغة رمزیة. أیضًا، أظهر هذا البحث أن معظم هذه الأسالیب تسبب نوعًا من اللّامرکزیّة لدى القارئ من خلال حرکة فی المسار السردی، وأن أسالیب التحوّل هی من بین الأسالیب الأکثر استخدامًا فی هذه المجموعة القصصیة، مما تتسبب فی انسیابیة ذهنیة لدى القارئ. وتُوفر هذه الانسیابیة فهمًا أعمق لتطور السرد فی القصة للقارئ، وتوجهه نحو الأهداف التی تسعى أمل ناصر لتحقیقها من خلال خلق الحکایات. من خلال التعمق فی الحکایات، تم اکتشاف أسلوبین هما «التحوّل مع خطأ فی الرؤیة» و«مفترق الانتظار»، حیث یمکن إضافة هذه الأسالیب الجدیدة إلى الأسالیب السابقة التی تتعلق باللّامرکزیّة.

کلیدواژه‌ها

قصص الأطفال

أمل ناصر

یُحکی أَنَّ

المرکزیّة

اللّامرکزیّة

---

مراجع

 

1. تعاونی، شیرین. (1355). تکنیک برشت. تهران: مؤسّسه انتشارات امیرکبیر.

2. ثامر، فاضل. (2013). المبنی المیتاسردی فی الروایة. الطبعة الأولی. سوریه. دمشق: دار المدی للثقافة والنشر.

3. جاسم، عباس عبد. (2005). ما وراء السرد. الطبعة الأولی. بغداد: دار الشؤون الثقافیة.

4. چمبرز، ایدان. (1382). «خوانندة درون متن». ترجمه طاهره آدینه‌پور. پژوهشنامه ادبیات کودک‌ونوجوان. شماره 33 و 34. صص 53-65. Doi: https://ensani.ir › article 

5. حسینی طالمی، زهرا و  زینی وند، تورج. (1400). «آموزش اندیشه برای کودکان در ادبیات داستانی معاصر مصر (مطالعه موردی: «تاجربغداد» اثر کامل کیلانی: براساس نظریه لبپمن)». زبان و ادبیات عربی. سال سیزدهم. دوره سیزدهم. شماره دوم. صص
104-121.  Doi: https://jall.um.ac.ir

6. خسرونژاد، مرتضی و هجری، محسن. (1384). «تمرکززدایی در ادبیات کودک هم هدف است و هم روش». کتاب ماه کودک‌ونوجوان. شماره نود. صص 73-83. Doi: https://ensani.ir › article › journal

7. خسرونژاد، مرتضی. (1383). معصومیت و تجربه؛ درآمدی بر فلسفه ادبیات کودک. چاپ دوم. تهران: مرکز.

8. خسرونژاد، مرتضی. (1390). چگونه توانایی اندیشیدن فلسفی کودکان را پرورش دهیم؛ ضمیمه کتاب‌داستان‌های فکری. مشهد: به‌نشر.

9. دونلادسون، مارگارت. (1370). ذهن کودک. ترجمه حسین نائلی. مشهد: آستان قدس رضوی.

10. رینولدز، کیمبرلی. (2014). أدب الأطفال. ترجمة یاسر حسن. مراجعة هبة نجیب مغربی. الطبعة الأولی. نصر-القاهرة: مؤسسة هنداوی للتعلیم والثقافة.

11. زنجابر، امیرحسین و علی عباسی. (1399). «سبک‌شناسی «دگردیسی جسمانه» در داستان‌های کودک بر پایه‌ نظام گفتمان تنشی». جستارهای زبانی. دوره یازدهم. شماره چهارم. صص47-74.  Doi: https://lrr.modares.ac.ir › article-14

12. الشاهد، نبیل حمدی. (2018). الحکایات العجائبیة فی السرد العربی القدیم. القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب.

13. فتحی، إبراهیم. (1988). معجم المصطلحات الأدبیة. تونس: المؤسسة العربیة للناشرین المتحدین.

14. قاسمی، سمانه. (1392). «شگردهای تمرکززدایی در کتاب‌های تصویری». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. شیراز: دانشگاه شیراز؛ واحد بین الملل.

15. قربانی مادوانی، زهرة وسلیمانی، زهراء. (1402). «تناسق العتبة والحبکة فی روایة «برید اللیل» لهدى برکات دراسة تحلیلیة سیمیائیة». اللّغة العربیة وآدابها. السنة الخامسة عشرة. الفترة الخامسة عشرة. العدد الأول. صص 37-54.

Doi: https://jall.um.ac.ir

16. قربانی مادوانی، زهره. (1398). «تحلیل مؤلفه‌های پست‌مدرنیسم در رمان «الهؤلاء» از مجید طوبیا». زبان و ادبیات عربی.  سال یازدهم. شماره دوم. صص 198-214. Doi: https://jall.um.ac.ir

17. مرادپور، ندا. (1391). «شگردهای تمرکززدایی در قصّه‌های ایران». پایان‌نامه کارشناسی‌ ارشد رشته ادبیات کودک و نوجوان. شیراز: دانشگاه شیراز.

18. معینی، فرزانه. (1399). «زدودن غبار از نور دیدگان (بررسی شگردهای تمرکززدایی در کلیله‌ودمنه)». مطالعات ادبیات کودک. سال یازدهم. شماره دوم. صص155-184.  Doi: https://journals.shirazu.ac.ir › article

19. میرصادقی، جمال و میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت. (1377). واژه‌نامه هنر داستان‌نویسی.تهران: کتاب مهناز.

20. میرصادقی، جمال. (1394). عناصر داستان. چاپ نهم. تهران: نشر سخن.

21. میرقادری، بشری‌سادات. (1393). «شگردهای تمرکززدایی در کتاب‌های داستانی-تصویری منتخب (گروه‌های سنی الف و ب)  بررسی تطبیقی عربی و فارسی». رساله دکتری رشته‌ زبان و ادبیات عربی. اصفهان: دانشگاه اصفهان.

22. ناصر، أمل. (2017). یُحکی أنَّ. رسوم: ندین عیسی. الطبعة الأولی. لبنان: دارالبَنان للطباعة والتّسجیل والنشر والتوزیع.

23. نیکولایوا، ماریا. (1398). درآمدی بر رویکردهای زیبایی شناختی به ادبیّات کودک. ترجمه‌ مهدی حجوانی و فاطمه زمانی. چاپ اول. تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.