جهان‌های متکامل در خطبۀ اشباح؛ (تحلیل خطبۀ 91 نهج‌البلاغه با رویکرد جهان متن پل ورث)

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

گل افروز محبی ¹

حسین نوازنی ²

¹ دکتری زبان و ادبیات عربی ،دانشگاه کاشان، ایران

² استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه سمنان، ایران

https://doi.org/10.22067/jall.2025.90538.1474

چکیده

رویکرد جهان متن پُل وِرث (1999) با تأکید بر ساختارهای ذهنی پنهان در متن، آن‌را یک جهان مستقل با قوانین و ساختارهای درونی خود می‌نگرد. این رویکرد با کمک تحلیل روابط، میان عناصر مختلف متن مانند شخصیت‌ها، مکان‌ها و رویدادها به درک بهتر معنا و پیام نهفته در متن کمک می‌کند. جهان‌های سه‌گانۀ متن، گفتمان و زیرشمول اساس آن هستند. این مقاله از رویکرد تحلیل گفتمان برای بررسی ساختار و معنای خطبۀ 91 امام علی (ع) که به خطبۀ اشباح معروف است، استفاده می‌کند. با هدف به‌کارگیری مفهوم جهان‌های گفتمانی پل ورث، این جستار به لایه‌های معنایی متعدد و مفاهیم به‌هم‌پیوستۀ نهفته در متن می‌پردازد که با بررسی عناصر کلیدی که این دنیاها را می‌سازند، مانند شخصیت‌ها، مضامین متن شناسایی می‌شوند. مسألۀ پژوهش، این‌است که چگونه فرآیند جهان متن در چارچوب رویکرد ورث با ایجاد هماهنگی بین جهان‌های مختلف متن به معناسازی می‌پردازد. علاوه بر این، این مقاله به بررسی روابط بین این جهان‌های گفتمانی و چگونگی کمک آن‌ها به انسجام و معنای کلی خطبه می‌پردازد. یافته‌ها، متنی چندوجهی را نشان می‌دهد که از گفتمان سادۀ دینی فراتر می‌رود و بینش عمیقی در مورد ماهیت هستی، هدف انسانی و امر الهی ارائه می‌دهد. این خطبه به جهان‌های گفتمانی مختلفی تقسیم شده که به‌طور عمده بر هستی و آفرینش و جایگاه انسان در جهان تمرکز دارند. جهان گفتمانی انسان به نقش انسان در جهان، رابطه او با خدا و تعهدات اخلاقی او می‌پردازد. این جهان بر مفهوم ارادۀ آزاد، اهمیت ایمان و عبادت و سرنوشت نهایی بشریت تأکید دارد.
 
 

کلیدواژه‌ها

جهان متن

جهان‌های گفتمانی

تحلیل گفتمان

پُل وِرث

خطبۀ 91 نهج‌البلاغه

موضوعات

• زبان شناسی

---

مراجع

1. قرآن کریم.
2. نهج‌البلاغه.
3. استاک‌ول، پیتر. (1396). بوطیقای شناختی. ترجمۀ محمدرضا گلشنی. تهران: علمی.
4. ابن أبی‌الحدید، عبد‌الحمید بن‌ هبة‌الله.‌ (1378ق). شرح نهج البلاغة. بتحقیق محمد أبو‌الفضل إبراهیم. بیروت: دار إحیاء الکتب العربیة.
5. ابن میثم بحرانی، کمال­الدین میثم بن علّی. (١٣٨٩ق). شرح نهج البلاغه. مترجمان: قربـانعلی محمدی­مقدم، علی‌اصغر نوایی یحیی­زاده. مشهد: بنیاد پژوهش­های­اسلامی.
6. الجیلانی، رفیع‌الدین محمد. (1388). الذریعة إلى حافظ الشریعة. ج 1. قم: دارالحدیث.
7. الخوئی، حبیب‌‌الله. (1400ق). منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة. ج 6. طهران: المکتبة الإسلامیة.
8. رسولی، حجت، احمدی، شیلر. (1402). «شاخصه‌های رویکرد صورت‌گرایی روسی در عیار الشعر ابن‌طباطبا». زبان و ادبیات عربی. دوره 15. شماره 4. ص 40-20. https://doi.org/10.22067/jallv15.i4.2210-1203
9. سبحانى، شیخ جعفر. (1388). منشور جاوید. ج 1. قم: موسسۀ امام صادق (ع).
10. الشریفی، عبدالهادی. (1384). تهذیب، شرح نهج البلاغة لإبن أبی الحدید المعتزلی. ج1. قم: دارالحدیث.
11. صادقی اصفهانی، لیلا. (1400). نقد ادبی با رویکرد شناختی. تهران: لوگوس.
12. صدرالدین شیرازى، محمد بن ابراهیم‌. (1981م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. ج 6. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌. 10.22034/isqs.2025.50037.2346
13. محبی، گل‌افروز، نوازنی، حسین. (1404). «تحلیل ساختار نشانه‌شناختی سوره عادیات (بر اساس الگوی رمزگان رولان بارت)». مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی. دوره 9. شماره 2. صص 166-135.
14. محبی، گل‌افروز، صیادی‌نژاد، روح‌الله رسول‌نیا، امیرحسین، اقبالی، عباس. (1403). «بازتولید رمزگان سروده «لِکُلّ امرِئٍ مِن دَهرِهِ ما تَعَوّدا» متنبی (بر اساس الگوی رمزگان رولان بارت)».زبان و ادبیات عربی. دوره 16. شماره 4. صص 17-1.‎ 10.22067/jallv16.i4.2202-1107
15. هاشمی خویى، میرزا حبیب‌الله. (1400ق). منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة. ج 6. ترجمۀ حسن زاده آملىٍ، حسن و کوه‌کمره‌اى، محمد باقر. تهران: مکتبة الإسلامیة.
16. Gavins, J. (2007). Text World Theory: An Introduction. Edinburgh: Edinburgh University Press.
17. Stockwell, P. (2002). Cognitive Poetics: An Introduction. NewYork: Routledge.
18. Werth, P. (1999). Text Worlds: Representing Conceptual Space in Discourse. Harlow: Longman.
19. Wittgenstein, L. (1953). Philosophical Investigations. Translated by G. E. M. Anscombe. Oxford: Basil Blackwell.