بازیابی الگوهای قاعده‌افزایی در شعر اعتراض و شکست اجود مجبل خفاجی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

فاطمه قوّتی ¹

احمدرضا حیدریان شهری ²

¹ دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

² استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

https://doi.org/10.22067/jall.2026.92282.1515

چکیده

یکی از شیوه‌های برجسته‌سازی زبان در متن ادبی، قاعده‌افزایی است که به مکتب فرمالیسم روس برمی‌گردد. در این شیوه، قواعدی بر زبان معیار افزوده می‌شود و کاربست آن توسط صاحب اثر، منجر به آفرینش ادبی می‌گردد. به اعتقاد یاکوبسن (زبان‌شناس روسی)، قاعده‌افزایی همان توازی است که با تکرار کلامی تجلی می‌یابد. الگوهای قاعده‌افزایی در سطوح توازی (آوایی، واژگانی، نحوی) قابل واکاوی است؛ چرا که صنعت‌های ایجاد شده از طریق توازی، دارای ماهیتی یکسان نیستند. اجود مجبل خفاجی یکی از شاعران ادبیات پایداری عراق است که فقر، غربت، جنگ، استبداد و بی‌عدالتی کشورش، او را به بازتاب گستردۀ مفاهیم اعتراض و شکست در سروده‌هایش واداشت. نگارندگان در این جستار کوشیده‌اند تا با روش توصیفی-تحلیلی به تبیین مفاهیم اعتراض و شکست از طریق بازیابی الگوهای قاعده‌افزایی بپردازند. هدف از این جستار، نمایاندن توانایی شاعر در کاربست ظرفیت‌های زبانی جهت ترسیم مفاهیم اعتراض و شکست است که تاکنون مورد واکاوی قرار نگرفته است. برآیند نهایی جستار حاضر حاکی از آن است که هدف اصلی شاعر از کاربست الگوهای قاعده‌افزایی علاوه بر ارتقای سطح موسیقایی و تصویرپردازی مفاهیم اعتراض و شکست، رنج‌‌گریزی و رهایی از چالش‌های فکری و درونی است. شاعر در توازی آوایی با تکرار واکۀ درخشان (آ) و همخوان‌های انسدادی (باء، دال) به ترسیم فضای اعتراض و با تکرار واکۀ بم و تیرۀ (اُ) و همخوان‌های سایشی (فاء، سین) به ترسیم فضای شکست می‌پردازد. او توازی واژگانی را جهت انسجام و همبستگی و توازی نحوی را بسان ابزاری جهت تأکید و تثبیت تصاویر شعری به کار می‌برد، چرا که تکرار ساخت‌های نحوی، منجر به شکل‌گیری شبکۀ منظمی در متن شعری می‌گردد.
 
 

کلیدواژه‌ها

فرمالیسم

قاعده افزایی

  توازی

شعر معاصر عراق

اجود مجبل خفاجی

موضوعات

• زبان شناسی

---

مراجع

1. احمدی، بابک.(1370) ساختار و تأویل متن، تهران: انتشارات مرکز.
2. أنیس، إبراهیم.(1952) موسیقی الشعر.الطبعة الثانیة، مصر: مطبعة لجنة البیان العربی.
3. ابن جنی، أبوالفتح عثمان.(1990) الخصائص.بغداد: دارالشؤون الثقافیة.
4. بشر، کمال.(1971) دراسات فی علم اللغة، الطبعة الثانیة، مصر: دارالمعارف.
5. الخفاجی، أجود مجبل(2000) رحلة الولد السومری، بغداد: منشورات اتحاد الکتاب العرب.
6. ___________ (2009) محتشد بالوطن القلیل، عراق- بغداد: دار نخیل.
7. ____________(2012) یاأبی أیها الماء، شرکة نورس بغداد للطباعة.
8. ___________ (2019) کأس لإنقراض ساعی البرید، عراق- بغداد، دارالشباب للطباعة و النشر.
9. الخوالده، فتحی.(2006) موسیقی الشعر العربی، القاهرة:الهیئة العامة للکتاب.
10. صدیقی، بهار، حیدریان شهری، احمدرضا. (1399). ترانه‌های عشتار: واکاوی گزیده‌هایی از شعر معاصر عربی، دانشکدۀ اصول الدین قم: امام مهربان.
11. صفوی، کوروش.(1373). از زبانشناسی به ادبیات، جلد اول (نظم)، چاپ اول، تهران: نشر چشمه.
12. ___________،(1380). از زبانشناسی به ادبیات، ج2، تهران: سوره مهر
13. عباس، حسن (1998) خصائص الحروف العربیة و معانیه، منشورات،اتحاد الکتاب العرب.
14. قویمی، مهوش.(1383) آوا و القا: رهیافتی به شعر اخوان ثالث، تهران: نشر هرمس.
15. میرقادری، سیدفضل الله و دهقانیان، جواد.(1389). مروارید شرق، شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز.
16. الوائلی، إبراهیم.(1978). الشعر السیاسی فی القرن التاسع عشر، بغداد: مطبعة المعارف.
17. وهبه، مجدی و المهندسی، الکامل.(1974). معجم المصطلحات العربیة فی اللغة و الآداب، الطبعة الثانیة، بیروت: مکتبة لبنان.
18. الهلالی، عبدالرزاق.(1953). معجم العراق، الجزء الأول، وزارة المعارف، بغداد: مطبعة النجاح.
19. هیکل، حسنین.(1992). حرب الخلیج، أوصام القوة و النصر، القاهرة: مرکز الأهرام للترجمة و النشر.
20. إبن إدریس، عمر خلیفه.(1997). «البنیة الإیقاعیة فی شعر البحتری «دراسة نقدیة تحلیلیة»، رسالة دکتوراه، مصر: جامعة الإسکندریة.
21. التمیمی، حسین عبد جاس.(2022). «الرمز فی قصیدة التفعیلیة أجود مجبل الخفاجی أنموذجاً»، رسالة الماجستیر، جامعة فردوسی مشهد.
22. حیدریان شهری، احمدرضا، صدیقی، بهار.(1391). «نشانه‌هایی از ویرانشهر در شعر خلیل حاوی»، پژوهشنامۀ نقد ادب عربی، شمارۀ 3، صص114-88.
23. حیدریان شهری، احمدرضا، أسامة السهلانی، آمال الحیمر.(1401). «التنغیم الصوتی و أثره المعنوی فی القرآن الکریم: المفاهیم الأخلاقیة لأهل المدینة الخاطئة أنموذجاً»، مجلة اللغة العربیة و آدابها، السنة الخامسة عشرة، العدد1: صص15-1.
24. علیزاده، علی.(1382). «توازی یا تکرار پنهان و نقش آن در خلق آثار ادبی؛ یک تحلیل نحوی-کلامی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی مشهد، شماره142، صص193-209.
25. کتانة، فتحی احمد.(1991). «دراسة أسلوبیة فی شعر أبی الفراس الهمدانی»، رسالة الماجستیر، جامعة النجاح الوطنیة الفلسطین.
26. الهبیل، عبدالرحیم محمد.(2014). «ظاهرة التوازی فی شعر الإمام الشافعی»، مجلة جامعة القدس المفتوحة للأبحاث و الدراسات(33)، 136- 101.