زبان و ادبیات عربی

چکیده کاربست نظریه کنش­های گفتاری سرل، یکی از عرصه­های مطالعه زبان­شناسی متون ادبی است. در این نظریه انواع کنش­ها؛ یعنی اظهاری، ترغیبی، تعهدی، عاطفی و اعلامی در یک متن هدفمند، توصیف و تحلیل و با استفاده از آن دانسته می­شود صاحبان سخن از چه فنون زبان­شناسی در کلام خود بهره می­برند. در این مجال به قصد شناسایی یکی از نمونه­های ارزشمند میراث ادبیات عربی و شناخت پیوند میان زبان­شناسی و مطالعات اسلامی و درک بهتر الگوهای ارتباطی امام حسن مجتبی (ع) در پاسخ به مغالطه­های مخالفان (معاویه، اصحاب وی و...)، واکاوی جدال نیک درخطابه­های ایشان براساس الگوی سرل و با روش توصیفی- تحلیلی مطمح نظر است. از جمله نتایج این پژوهش آن است که مخالفان امام حسن (ع) انواع مغالطه­ها از قبیل پارازیت، ارزیابی یک­طرفه، توهین، سؤال مرکب، تله­گذاری، تطمیع، دلیل نامربوط و دروغ را به کار می­بردند تا با مقدمات نامعتبر صدق عقاید خویش پیرامون مقابله با کلام الهی و برتری ائمه (ع) در مسئله­ی خلافت را نتیجه بگیرند و معلوم گشته که امام (ع) با کاربست کنش­های گفتاری، لغزش­های فکری و استدلال­های نامعتبر مخالفان را پاسخ می­دهد. در مجموع بسامد بالای کنش­های اظهاری از رویکرد امام مجتبی (ع) به راهبرد نصیحت در برابر معاندان حکایت می­کند و کنش­های ترغیبی و عاطفی با بسامد کمتر نسبت به کنش­گفت­های اظهاری به ترتیب رویکرد تحدی و مصلحتی در رد مغالطه­ها را بازتاب می‌دهد. همچنین بسامد اندک کنش­های تعهدی اثبات می­کند در گفتمان­هایی که با کلام وحی قابل استناد و وثوق است، متعهد شدن به وقوع حقیقت جایگاهی ندارد و از آنجا که کنش­های اعلامی، اعلان وضعیت جدید را در پی دارد؛ در مجادله­های حضرت جایگاهی ندارد که این امر از راهبرد گفتمان جدال أحسن امام (ع) در مواجهه با مخالفان حکایت می­ کند.

چکیده نقد ساختاری ازجمله تحلیل­هایی است که در راستای معنازایی در قرن بیستم و در پی نشانه­شناسی سوسوری به شکوفایی رسید. «رولان بارت» _نشانه­شناس و نظریه­پرداز فرانسوی_ از­ جمله منتقدان ساختارگرایی است که اهمیّت نظریاتش در پی تحوّل­زایی و ماجراجویی نشانه­شناختی و ایجاد نوعی نشاط فکری در تحلیل­ها، نقد مدرن و جریان ساختارگرایی می­باشد. وی مدلی را مبتنی بر رمزگان جهت تحلیل متن ارائه ­نموده ­است که از ورای آن و با کمک بافت متن می­توان بدون نیاز به حضور مؤلف و تنها به کمک زبان گویای متن به تحلیل ساختار متون مختلف پرداخت. این مدل معناساز که رمزگان را صدای متن می­شناسد متشکل از رمزگان هرمنوتیک یا معمّایی، رمزگان پروآیرتیک یا کنشی، رمزگان معنابنی یا ضمنی، رمزگان نمادین یا تقابلی و رمزگان فرهنگی یا ارجاعی است. هدف اصلی این مقاله، کاربرد رویکرد تحلیل بارت جهت معناکاوی و تفسیر متن سروده­ی (لِکُلِّ امرِئٍ مِن دَهرِهِ ما تَعَوَّدا) اثر متنبی است که مبتنی بر روش توصیفی­-تحلیلی است. دستاورد تحقیق بیان­گر آن ­است که مدل رمزگانی بارت گویای حضور رمزگان در نقاط مختلف پیکره­ی متن است و نوعی پراکندگی معنایی در سطح متن را نمایان می­سازد که بر متون منظوم کلاسیک نیز قابل‌اجراست. ظهور رمزگان معمّایی سروده جهت معرفی سیف­الدّوله است. رمزگان کنشی نیز جنگاوری وی را به­عنوان کنش­گر اصلی، روایت می­کند. رمزگان معنایی و نمادین در پی معناسازی برای دو شخیصت اصلی و فعّال متن یعنی سیف­الدّوله و متنبی دو گروه خیر و شر را در مقابل هم قرار داده­اند. کلان­رمزگان فرهنگی متن نیز نشان­گر پیوند آن با عناصر اجتماعی و اعتقادی قدرت، تکسب، ایدئولوژی و تأثیرپذیری از آن­هاست که در قسمت پایانی سروده نوعی معلومات عمومی را برای خواننده خلق می­نماید.

چکیده در زبان‌شناسی نقش‌گرا معنای بافتی متون، محصول پیوند متن و موقعیتی است که در آن تولید می‌شود. مهم‌ترین کارکرد این نوع از نگاه در قرآن کریم آشکارسازی زوایای پنهان معنا در آن است. ضرورت این نوع از نگاه در بیان و اثبات این فرضیه است که بافت موقعیت مطرح شده در نظام نقش‌گرا، به‌ واسطه تعیین دقیق معنا به ‌عنوان یک قرینه اساسی در فهم، می­تواند به ‌طور مستقیم بر معنای آیات قرآن کریم اثر داشته باشد. برای مثال موقعیت تسلیم و امید به خداوند در سوره کهف، آشکارکننده ابعاد مختلف تسلیم از جنبه فردی، اجتماعی و اعتقادی است. در این پژوهش سعی شده است با در پیش گرفتن روش توصیفی - تحلیلی با بررسی آیاتی از سوره­ کهف که تسلیم و امید به خداوند را مطرح کرده‌اند به تبیین ارتباط گفتمان موقعیت این مقوله‌ها با متن و ارتباط لایه­های سه‌گانه بافت موقعیتی(گستره، منش و شیوه سخن) با لایه­های معنایی زبان (فرانقش اندیشگانی و بینافردی و متنی) پرداخته شود. از جمله رهیافت­های حاصل شده آن است که آغازگر‌های مرکب (متنی- ساختاری) در موقعیت تسلیم بیشترین بسامد را دارا هستند که نشان از ارتباط حروف ربط با موقعیت دارد. تکرار در بافت موقعیتی تسلیم و امید به چندین شکل نمود می‌یابد همچنین استعمال «رب» با ضمیر متصل «نا» و «ی» در هر سه رویداد یعنی (داستان جوانمردان، واقعه تحدی و داستان صاحبان باغ) مشاهده نمود. عنصر معنایی این ترکیب اضافی همان امید به رحمت خداوند است که بافت موقعیت در شکل دادن آن نقش اساسی ایفا می­کند.

چکیده یکی از اغراض مهم شعر شیعی، مدح است که شاعر آن را در دوره‌های مختلف با توجه به وجود الگوی یکسان مدحیات کلاسیک شعر شیعی که شامل مقدمه غزلی، ذمّ معاندان، بیان حقانیت امامت و سرانجام عرض ارادت به ساحت امام (ع) می‌شود به مخاطب سروده ها ارائه داده است. آنچه بایسته توجه است نوع و نحوه پردازش مواضع یکسان در این دست از اشعار می‌باشد که بررسی آن در گفتمان شعر آیینی ضروری است. در مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی ابیاتی از دو شاعر شیعی (مصعب‌عبدی و ابوفراس حمدانی) انتخاب و بر اساس طبقه‌بندی پاره‌گفتارها مبتنی بر نظریه «جان سرل» به تحلیل آن‌ها پرداخته‌ شده است. از ویژگی‌های بارز کنش‌گفتارهای مصعب می‌توان به جزءنگری و انعکاس انگیزه‌ها و احساسات متفاوت اشاره کرد و در مقابل، گفتمان ابو فراس دارای صراحت بیان و یکپارچگی بیشتری است.

چکیده «انگاره» یا «تصویر هنری» نمایانگر یک فرایند ترکیب تخیّلی است؛ فرایندی که به سخن، مفهومی هنری می‌بخشد. انگاره رسانه‌ای است که نمایش معانی پنهان را بر عهده دارد و در انتقال گنجینه‌های ذهنی به مخاطب و عمق بخشیدن به معانی مراد کارآمد است. تبلور این هنر در چکامه‌های بلیغ کهن ادب عربی و بسامد آن در آیات شریفه قرآن و نهج‌البلاغه، نشانه دیرینگی و جایگاه و نقش این هنر در رسایی زبان عربی است. در این مقاله، به‌منظور شناسایی ابعادی از جمالیات بلاغی و معانی انگاره‌های نهج‌البلاغه، با روش توصیفی ـ تحلیلی نمونه‌هایی مانند «التَّقْوَی مَطَایا ذُلُلٌ»، «یخْضَمُونَ مَالَ اللَّهِ خِضْمَه الْإِبِلِ»، «فِتَنٍ انْجَذَمَ فی‌ها حَبْلُ الدِّینِ» واکاوی و تحلیل شده‌اند. برآیند این پژوهش نشان می‌دهد استخدام انگاره‌ها برای رسایی بیشتر سخن است و در سبک گروهی ادب جاهلی و صدر اسلام رایج بود. امیر مؤمنان امام علی (ع) نیز در سخن خویش، سبک گروهی ادیبان صدر اسلام دارد. آن حضرت متناسب با موضوع سخن، از عناصر طبیعت ساکن و متحرک و نام اشیای شناخته شده وام گرفته است. در اکثر انگاره‌های نهج‌البلاغه از رهگذر انواع تشبیهات، امور معنوی، محسوس گشته‌اند.  

چکیده شاعر همچون نقاش، پیکرتراش و آهنگسازی است که با هنر شعر تصاویر ذهنی خود را به نمایش می‌گذارد. قصاید معلّقات سبع به مثابه یکی از زیباترین شاهکار ادبی، مشحون از انواع صورت پردازی است؛ تصویرهایی که از صور شنیدنی، دیدنی، بوییدنی، لمس کردنی، چشیدنی و متحرّک نشأت می گیرند. در این مقاله، «تصویر شنیداری» این قصاید بررسی شده و با ارائه شواهدی معلوم گشته است که صاحبان معلّقات علاوه بر استعمال الفاظ «صدا معنایی» که طنین و آهنگ آنها معنایی خاص می آفریند و نام بردن از رنگها در «صور دیدنی» و نام گلها و عطرها در «صورتهای بوییدنی»، برای مجسم ساختن بهتر محسوسات خود به آفرینش «تصویرهای شنیدنی» که از رهگذر شنیدن احساس می شوند پرداخته اند؛ یعنی به سراغ صداهای طبیعی و غیر طبیعی محسوس رفته اند و عنصر زمان و مکان را به کار گرفته و سخنان اندرزی همراهان، گفتگوی خویش با دیگران، غرّش ابر، زوزه گرگ، شیهه اسب، صدای جوشش دیگها، طنین زمزمه آهوان و ناله زنان داغدیده، را به تصویر کشیده و شعر خود را کامل نموده‌اند تا مخاطب نیز واقعیّتهای دنیای ذهن و محسوسات شاعر را بهتر درک کند، این تصویرها از ویژگیهایی مانند بوم نگاری، حضور شاعر در کنار آن ها، پویایی و حرکت صورتها و .... برخوردارند. کلید واژه ها: شعر عربی، معلّقات سبع، تصویر شنیدنی، صور خیال.